Ölüm nedir, beyni ölen ölmüş müdür?

Mantık uleması arasında meşhur bir tarife göre “insan, idrak eden ölümlü canlıdır.” Tanıma eklenen “ölümlü” kelimesi insanın dünyadaki diğer canlılarla ortak noktalarından biridir. Rabbimiz dünya hayatını böyle kurgulamış ve her can taşıyanın ölümü tadacağını bildirmiştir.

Türkçe kökenli bir kelime olan ölüm, “bir insan, bir hayvan veya bitkide hayatın tam ve kesin olarak sona ermesi” şeklinde tanımlanmaktadır.

Kadim ölüm tanımları ruh üzerinden yürümüştür. Bedenle ilişkisinin nasıl olduğu ve yerinin neresi olduğu hususunda farklı görüşler olsa da ruhun bedeni terk etmesi ölüm olarak kabul edilmiştir. Antik Yunan filozofları Sokrates, Eflatun ve Aristo’ya göre ölüm, ruhun bedenden ayrılmasıdır. Hıristiyanlık ve yahudilikte insan, beden ve ruhtan oluşur; ölüm esasen bedenin ölmesi olarak anlaşılır. Tevrat ve İncil’deki birçok pasaj, ölümün ruhla irtibatlı bir hâdise olduğunu göstermektedir.

Materyalizm ruhu reddeder

İlkel toplumlarda dahi ölümün, ruhun bedenden ayrılması ve farklı bir biçimde varlığını sürdürmesi şeklinde algılandığı görülür. Buna karşılık materyalist düşünce, dînî mânâda ruh mefhumunu reddeder; insanın tüm davranışlarını, düşüncelerini ve duygularını beden ve bilhassa beyin faaliyetlerine indirger. Bu yaklaşımı benimseyen psikolog ve psikiyatristler, ruh ile beyni özdeşleştirir; ruh denilen şeyin aslında sinir sisteminin işleyişinden ibaret olduğunu savunurlar. Bu anlayışa göre ölüm, organizmaya canlılık veren biyolojik süreçlerin sona ermesidir ve insan ölümü ile hayvan veya bitki ölümü arasında mahiyet farkı yoktur.

Ruhu kabul edenler bedendeki yeri hakkında farklı düşüncelere sahip olmuşlardır. Eski batı filozoflarının bir kısmı ruhun yeri olarak beyni, bazıları ise kalbi kabul etmiştir. Tevrat ve İncil’de de ruhun kalple ilişkilendirildiği görülür. Modern Batı düşüncesinde ise insan tasavvurunun merkezine beyin yerleştirilmiştir. İster ruhu kabul etsin ister etmesin çağdaş yaklaşım, insan davranışlarının merkezî belirleyicisi olarak beyni görmektedir. Evrim teorisinin etkisiyle insanın diğer canlılardan temelde farklı olmadığı düşüncesi de yaygınlaşmış; bu durum beyin ölümünün gerçek ölüm olarak kabul edilmesini kolaylaştırmıştır.

Ölüm nedir tartışmaları

Ölümü “ruhun bedeni terk etmesi” veya “hayatın sona ermesi” şeklinde tanımladığımızda bu durumun nasıl tespit edileceği sorusu ortaya çıkmaktadır. Modern teknoloji öncesinde hâkim olan anlayışa göre hayat, kalbin atması ve nefesin devam etmesiyle mümkündü. Kalbin durmasıyla kan dolaşımı ve solunum sona erdiğinde ölüm gerçekleşmiş sayılırdı. Ölümün tespiti için basit gözlemler yeterli görülürdü. Ancak 18. yüzyılda galvanik elektriğin keşfi bu anlayışı sarsmış; bazı vakalarda kalp ve solunumun durmasına rağmen geri dönüşlerin mümkün olduğu görülmüştür.

Fransız anatomist Jacob Winslow, 1740 yılında ölümün kesin göstergesinin cesedin çürümeye başlaması olduğunu ileri sürmüş (bu görüş günümüzde dahi önemini korumaktadır); buna karşın Fransız fizyolog Bichat ise organizmanın ölümünde tüm hücrelerin aynı anda ölmesinin gerekmediğini savunarak beyin ölümü tartışmalarının teorik zeminini hazırlamıştır.

21. yüzyılda tıbbî teknolojinin hızla gelişmesi ölümün teşhisiyle ilgili tartışmaları daha da artırmıştır. Özellikle 1950’li yıllardan sonra solunum ve kalp fonksiyonlarının cihazlarla sürdürülebilmesi ve organ nakli uygulamalarının başlaması, 1967’de gerçekleştirilen ilk kalp nakli, “ölüm nerede ve ne zaman gerçekleşir?” sorusunu yeniden alevlendirmiştir. Zira kalp merkezli ölüm tanımı esas alındığında, nakledilmesi planlanan organlar kısa sürede işlevini yitirmekteydi. Bu durum, tıp çevrelerini yeni bir ölüm tanımı arayışına sevk etmiştir.

İslami perspektifte ölüm: Ayet ve hadislerin işaretleri

İslâmî telakkide ölüm, ruhun bedendeki tasarrufunun sona ermesidir. Kur’an-ı Kerim ve Sünnet-i Seniyye, ölümün nasıl gerçekleştiğine dair bazı tasvirler sunarak bizlere bir çerçeve çizer.

Kur’an’da zâlimlerin can verirken meleklerin onlara "Çıkarın canlarınızı" (el-En’am 6/93) diye hitap etmesi, ruhun bedenin her zerresine nüfuz ettiğini ve ölüm anında bu bütünlüğün bozulduğunu gösterir. Bu âyete göre ruh, sadece beyinde veya kalpte değil, bütün bir vücuttadır. Bu mânâda bir Hadis-i Şerifte, mü’minin ruhunun "kaptan suyun damlaması gibi" kolaylıkla, kâfirin ruhunun ise "ıslak yünden dikenli telin çekilmesi gibi" zorlukla çıkacağı beyan edilir (Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 30/499-502).

"Sonra onun vetînini (şah damarını/aortunu) keserdik" (el-Hâkka 69/46) ayeti, hayatiyetin merkezi olarak kalbi ve ona bağlı ana damarları işaret eder. Tefsir geleneğimizde ölümün tespiti ekseriyetle kalbin durması ve vücudun soğumasıyla ilişkilendirilmiştir.

Vâkıa (83-85. ayetler) ve Kıyâme (26-28. ayetler) surelerinde canın boğaza ve köprücük kemiklerine dayanmasından bahsedilmesi, ölümün aşağıdan yukarıya doğru bir çekilme süreci olduğuna; Peygamber Efendimiz (s.a.v.)’in "Ruh kabzedildiğinde göz onu takip eder" (Müslim, Cenâiz, 7/920) buyurması, ölümün fizîkî belirtilerinin baş bölgesinde nihayete erdiğine işaret etmektedir.

Bunlar haricinde farklı hadisler de ruhun tüm bedene dağıldığını ve ölümün de onun tüm bedenden çekilmesi ile olacağını ifade etmektedir.

Ölümün tespiti

Fıkıh literatüründe de ölüm, ruhun bedeni terk etmesiyle gerçekleşen bir hâdise olarak ele alınmıştır. Ruhun bedeni terk etme anını tespit imkânı olmadığından, ölüm kararının bedendeki zahirî belirtilere dayanarak verilmesi gerekmektedir.

Fıkıh âlimleri ölümün tespiti konusunda son derece ihtiyatlı davranmış; kesinlik aramışlardır. Kalbin durması, solunumun kesilmesi, vücudun soğuması, gözlerin donuklaşması, dudakların açılıp birbirine değmemesi, kasların gevşemesi ve zamanla sertleşme gibi belirtiler ölüm alâmeti olarak kabul edilmiştir. Şüpheli durumlarda ise cesedin kokmaya başlamasına kadar beklenmesi gerektiği ifade edilmiştir. Fıkıh kitaplarındaki ifadeler ulemanın ölüm hususunda galip zanla bile hüküm vermeye sıcak bakmadığını göstermektedir.

Beyin ölümü

1968’de Harvard Komitesi tarafından ortaya atılan "beyin ölümü" kavramı aslında bir "keşif" değil, bir "ihtiyaç(!)" sonucudur. Komite raporunda açıkça ifade edildiği üzere, nakil için taze organ temin etmek ve yoğun bakım ünitelerindeki maliyeti düşürmek bu tanımın itici gücü olmuştur.

Beyin ölümünü kabul etmek ya ruhun varlığını reddetmeyi ya da ruhu tamamen beyne bağımlı telakki etmeyi gerektirir. Her iki yaklaşım da beyne ayrıcalıklı bir statü tanıyarak insanın bütünüyle beyin tarafından temsil edildiği varsayımına dayanır. Bu kabulün dayandığı insan tasavvuru İslam başta olmak üzere kadim din ve medeniyetlerin anlayışıyla çelişir. Zîra teknik desteğe bağlı olsa da kalbi atan, nefes alan, tırnakları ve saçları uzamaya devam eden birinin "ölü" kabul edilmesi çok zordur. Literatürde, beyin ölümü teşhisi konulmasına rağmen yaşam destek ünitesinde aylarca kalarak sağlıklı doğum yapan kadınlar veya on dört yıl hayatta kalan çocuklar olduğu kaydedilmektedir.

Ayrıca beyin ölümü gerçekleşen hastaların organ alımı esnasında -anestezi uygulanmadığı takdirde- neşter darbesine kıpırdanma veya kan basıncının yükselmesi gibi tepkiler verdiği bilinmektedir. Modern araştırmalar, beyin ölümünün beynin tüm fonksiyonlarının mutlak kaybı mânâsına gelmediğini, hücre düzeyinde faaliyetlerin sürdüğünü göstermektedir.

Beyin ölümü hususunda İslam âlimleri arasında üç ana görüş bulunmaktadır:

❶ İslam Âlemi Birliği ve Suudi Arabistan Âlimler Konseyi gibi kurumlar beyin ölümünü hayatın sonu kabul etmezken;

❷ İslam Fıkıh Akademisi ve Din İşleri Yüksek Kurulu hayatın sonu olduğu kanaatindedir.

❸ Üçüncü bir görüş ise kişinin beyin ölümüyle dünyevî hayatı arkada bıraktığını ancak hayâtî organlar çalıştığı müddetçe ölü hükmünde olmayacağını savunur.

Deliller değerlendirildiğinde, beyin ölümünün gerçek ölüm sayılmadığı görüşünün güçlü olduğu görülecektir. Çünkü Batı merkezli beyin odaklı yaklaşımın aksine Kur'an ve Sünnetteki veriler, merkezî konumu kalbe vermekte; anlama ve akletme yetilerini kalbe izafe etmektedir. Ruhun bedeni terk ettiğine dair kesin bir delil aranması gerektiğini savunan ulema, kalbin durmasını dahi tek başına yeterli görmemiş, ölümün kesinleşmesi için beklenmesini şart koşmuştur. Dolayısıyla vücudun geri kalan fonksiyonları devam ederken bir kişiye ölü demek, Hz. Âdem’den bu yana gelen ölüm telakkisinin kökten değiştirilmesi anlamına gelmektedir.

Hukûkî boyutta ise beyin ölümünü kabul edenler, bu durumdaki kişinin mirası, eşinin iddeti veya teçhiz-tekfin işlemleri gibi hayâtî konularda net bir fıkhi çerçeve oluşturmamıştır. Mevcut hukuk sisteminde beyin ölümü yalnızca organ nakli ve yaşam desteğinin kesilmesi süreçlerinde baz alınmakta, miras ve benzeri diğer hukukî meselelerde ise vücudun tamamının ölümü (somatik ölüm) esas alınmaktadır.

Maalesef pozitivist-materyalist düşüncenin etkisiyle şekillenen bu yeni tanım, organ nakli ihtiyacının bir neticesi olarak gündeme gelmiş ve zamanla İslam dünyasında da tartışmalı bir karşılık bulmuştur.

Organ nakli fetvaları gözden geçirilmeli

Pozitivizmin yol açtığı materyalist düşünce insanı sadece bedenden ibaret kabul edip merkezî konumu beyne verirken, insanın ruh ve bedenden müteşekkil olduğunu kabul eden düşünce de bundan etkilenmiş ve ruhun yerinin beyin olduğunu söylemiştir. Bu fikrî zeminin bulunması 1960’larda başlayan organ nakli çalışmalarında yeni bir ölüm tanımı yapılmasını kolaylaştırmıştır.

Ölümle ilgili Âyet-i Kerimeler ve Hadis-i Şeriflerle bunların tefsir ve şerhlerine, İslam ulemasının açıklamalarına ve fıkhî hükümlere genel bir bakış bile beyin ölümünü hakiki ölüm kabul etmenin çok problemli olduğunu göstermeye yeterlidir. Bu da beyin ölümü kararı verilen bir kişinin İslam hukukuna göre canlı olduğu mânâsına gelmektedir. Organ nakline zaruret ilkesi üzerinden fetva verilmektedir. Canlıdan canlıya organ naklindeki şartların ilki, vericiye hayâtî zarar vermemesidir. Hâlbuki beyin ölümü kararı sonrası hastanın tüm iç organları alınarak hakiki olarak öldürülmektedir.

“Beynin geri dönüşsüz hasarlanmasının kesin ölüme yola açtığı” argümanı ile de bu hüküm meşrulaştırılamaz. Bu durum, başta kalp olmak üzere vücuttaki başka organlar için de geçerlidir. Ayrıca bu gerekçe kabul edildiğinde kesin ölüme yol açacak her hastalık hatta idam cezası bile bu kategoride değerlendirilebilir.

Bu sebeplerle genel itibariyle organ nakli problemli olması hasebiyle zaruret prensibi sebebiyle ‘beyin ölümü’ fetvasını gerçek ölüm kabul ederek verilen genel cevaz fetvalarının gözden geçirilmesini tavsiye ediyoruz.

Akif Dursun, “İslam Hukuku Açısından Ölüm Tanımı ve Beyin Ölümü Tanımının Yol Açtığı Hukukî Problemler”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 11/2 (Temmuz 2025), 756-794

Kemal Özer, Ölüm Tâcirleri, Ketebe Yayınları.