Bosna’nın İslamlaşmasında dervişlerin ve loncaların etkisi nasıl şekillendi?

Kitapta Bosna’nın İslamlaşması nasıl anlatılıyor? Bu süreçte asıl etken nedir?

• Esasında Bosna’nın İslamlaşması meselesi literatürde ihmal edilmiş bir konu değil. Bununla birlikte, bu toprakların İslamlaşma sürecinde tasavvuf geleneğinin ve tarikatların rolü ve etkisi nispeten gözden kaçırılmış gibi durmaktadır.

Kitabın başlığından da anlaşıldığı gibi, bu çalışmanın öncelikli hedefi söz konusu sürecin bu boyutunu öne çıkarmaktır.

Kanaatimce yazar, bunu son derece başarılı bir şekilde gerçekleştirmiştir. Bu mesele hakkında özellikle Batı’da yapılan çalışmalar, Boşnakların İslam’ı tercih etmelerini Balkanlar’da süregelen mezhep savaşları sonucu yok olmanın eşiğine gelmiş olmaları ile ilişkilendirmektedir.

Bu husus önemli bir etken olmakla birlikte, Katolik ve Ortodoks Hristiyanlar karşısında direnen Bogomil Boşnaklar için üçüncü bir tercih olarak beliren Osmanlıların ve dolayısıyla İslam’ın cezbedici olması, bu seçeneğin tabiatı ve beraberinde getirdiği sosyal, siyasi ve iktisadi fırsatlar eşliğinde daha iyi anlaşılabilir.

Bana sorarsanız kitabın en güçlü mesajlarından biri, bir dinin, ideolojinin ya da dünya görüşünün sadece söylem veya retorik eşliğinde kitlesel ölçekte yaygınlaşmasının mümkün olmadığı gerçeğidir.

Ahiler ve loncaların Bosna’nın İslamlaşmasındaki rolleri nedir?

Anladığım kadarıyla Bosna’da Ahilerin esnaf teşkilatları üzerinde etkili olmaya başlaması 16. yüzyılın sonuna doğru, İslamlaşma sürecinin büyük ölçüde tamamlandığı yıllarda gerçekleşmiştir.

Diğer taraftan esnaf loncalarının ortaya çıkması, yazarın ifadesiyle “Anadolu tarzı” ilk kasabaların ve çarşı pazarların oluşmasıyla eş zamanlıdır.

Osmanlı Bosna’sında loncalar ve devlet arasındaki ilişki ne düzeydeydi?

Bosna’daki loncaların ancak kendi içinde çözüme kavuşturamadıkları büyük anlaşmazlıklar veya tartışmalar sonucunda devletin yetkili kurumlarına başvurduğunu görmekteyiz. Bununla birlikte, devletin yargı sisteminin de loncaların kendi iç kural ve düzenlemelerini tanıdığına şahit olmaktayız.

Ahiler ve tarikatlar arasındaki ilişkiden kitapta nasıl bahsediliyor?

Kitabın dördüncü bölümünün büyük bir kısmı bu ilişkinin mahiyetine ayrılmıştır. Yazara göre, Ahi ocaklarının teşkilat yapısı ve hiyerarşisi büyük ölçüde tarikatların yapısıyla örtüşmektedir. Bu durum aynı zamanda onların dinî karakteri ve Bosna’nın İslamlaşmasında oynadıkları rolleri ile ilgili önemli ipuçları ortaya koymaktadır.

Kitapta dervişler Bosna kasabaları kurucuları olarak anlatılıyor. Siz bu konuda ne söylemek istersiniz?

Fütüvvetnâmelerin Osmanlı Bosna’sındaki loncalar açısından önemi nedir?

Fütüvvetnâmeler loncanın yönetimini, işleyişini ve üyeleri arasındaki ilişkileri düzenleyici, günümüz ifadesiyle tüzük veya yönetmelik işlevini görmekteydi. Aynı zamanda lonca üyeleri olan esnaf ve zanaatkârların kendi müşterileriyle münasebetlerine dair bir iş ahlakı metnidir.

Loncaların başında bulunan kethüdalar bu fütüvvetnâmelere dayanarak esnafı denetler ve gerektiği zamanlarda yaptırım uygularlar. Diğer taraftan, bu şekilde organize olmuş ve bu çerçevede işleyen bir teşkilatın yerli gayrımüslim halkın gözünde neden cezbedici bulunduğunu görmek de zor değildir.