Allâme Şeyh Muhammed Ebu'l-Hüdâ el-Yakûbî ve hadis meclislerinin ihyası

İslâm medeniyetini diğer ilim havzalarından ayıran en mühim hususiyetlerden biri, bilginin yalnızca metinler vasıtasıyla değil, güvenilir insanlar eliyle nakledilmesidir. Kur'ân-ı Kerîm'in tilâvetinde olduğu gibi Resûl-i Ekrem Efendimiz'in sözleri de sadece yazıya geçirilerek muhafaza edilmemiş; işitilmiş, ezberlenmiş, müzakere edilmiş ve nihayet isnad adı verilen eşsiz bir rivayet sistemi içerisinde nesilden nesile intikal ettirilmiştir. Bu sebeple İslâm ilim tarihinde bilgi, yalnızca satırlarda değil sadırlarda yaşamış, kitaplar kadar hocalar da ilmin asli unsuru kabul edilmiştir.

Hadis ilmi bu medeniyet tasavvurunun en parlak tezahürüdür. Rivayet zincirini meydana getiren her isim, yalnızca bir nakil halkası değil, aynı zamanda muazzam bir emanetin muhafızı olmuştur. Bu sebeple Abdullah b. Mübarek'in meşhur sözü asırlardır muhaddislerin şiarı olarak tekrar edilir:

Şeyh Muhammed Ebu’l-Hüdâ el-Yakûbî.

İşte bu sebeple muhaddisler için hadis öğrenmek, bir kitabı satın almak veya istinsah etmekten ibaret değildi. Bir hadisi sahibinden işitmek, onun da hocasından dinlediğini bilmek, böylece Resûlullah'a kadar ulaşan bir zincirin halkası haline gelmek en muazzam şereflerden biri sayılmaktaydı.

İlk asırlarda ilim talebesinin en tabiî vasfı rihle, yani ilim yolculuğuydu. Bir tek hadisin daha sağlam bir isnadını elde edebilmek için aylarca süren seyahatler yapılırdı. Çöller aşılır, denizler geçilir, nice beldelere uğranırdı. Bazen yolculuğun gayesi yalnızca tek bir rivayeti, onu rivayet eden son raviden işitmek olurdu. İmam Ahmed'in, Buhârî'nin, Müslim'in ve daha nice muhaddisin ömürlerini şehir şehir dolaşarak geçirmeleri, yalnızca bilgi toplama arzusu değildir. Bu yolculuklar aynı zamanda Nebevî emanete duyulan hürmetin tezahürüdür.

Mecra

Allâmetü’ş-Şâm: Şeyh İbrâhîm el-Ya’kûbî

Hadis Kitaplarının Semâ Yoluyla Okunması

Bugün birçok Müslüman hadis kitaplarını bireysel olarak okumaktadır. Bu elbette kıymetli bir iştir. Ancak İslâm ilim tarihinde asırlar boyunca esas olan usul bundan ibaret değildi.

Hadis kitapları, müelliflerine ulaşan rivayet zincirleriyle birlikte baştan sona kalabalık meclislerde okunur, hoca metni takip eder, tashih eder, gerekli açıklamaları yapar, talebeler dinler, not alır, nüshalarını zabt eder ve nihayet kitabın tamamını eksiksiz dinleyenlere rivayet icâzeti verilirdi. Bu usule semâ denirdi.

İstanbul Sahîh-i Buhârî Meclisi, 2019.

Bir Geleneğin Sessizce Kayboluşu

Ne var ki zamanla İslâm dünyasında yaşanan siyasî kırılmalar, ilmî merkezlerin zayıflaması ve modern eğitim anlayışının yaygınlaşmasıyla birlikte hadis semâ meclisleri de eski canlılığını büyük ölçüde kaybetti. Birçok ilim merkezinde, yüzlerce yıl devam eden hadis meclisleri yalnızca tarih kitaplarında kalan bir hatıraya dönüşmeye başladı.

Özellikle XX. yüzyılın sonlarına gelindiğinde, Sahîh-i Buhârî veya Sahîh-i Müslim'in baştan sona semâ yoluyla okunması, kadim ilim merkezlerinde dahi oldukça nadir görülen bir hal almıştı.

Mecra

Siyaset, ilim, fetva: Cuma hutbelerinden devrime giden yol

• Fakat Şeyh Muhammed Ebu'l-Hüdâ el-Yakûbî, bunun yalnızca mümkün olduğunu göstermekle kalmadı, hadis tarihinin son yarım asrındaki en büyük semâ meclislerini tesis ederek bu kadim sünneti yeniden ümmetin gündemine taşıdı.

İstanbul Sahîh-i Buhârî Meclisi.

Bu ihyâ hareketi önce Şam'da başladı. Ardından Amerika'ya ulaştı. İngiltere'ye yayılarak Fas'ta devam etti. Daha sonra dünyanın dört bir yanından ilim talebelerini aynı meclislerde buluşturan uluslararası hadis halkalarına dönüştü.

1382/1963 yılında Şam'da, ilim ve irfanıyla meşhur köklü bir ailede dünyaya gelen Şeyh Muhammed Ebu'l-Hüdâ el-Yakûbî’nin nesebi Hz. Hasan vasıtasıyla Resûlullah Efendimiz'e ulaşmaktadır. Tahsilini, Emeviyye Camii'nin imam ve müderrisi olan babası Allâme Şeyh İbrahim el-Yakûbî'nin rahle-i tedrisinde tamamlamış, yaklaşık on dokuz yıl boyunca ondan hadis, fıkıh, usûl, kelâm ve Arap dili ilimlerini tahsil etmiştir. Bunun yanında Şam'ın önde gelen muhaddis ve fakihlerinden rivayet, tedris ve fetva icâzetleri alarak günümüzde yaşayan en âlî isnadlara sahip muhaddislerden biri olmuştur.

Şam, Kuveyt, İsveç, İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri'nde uzun yıllar tedris ve irşad faaliyetlerinde bulunan Şeyh Muhammed el-Yakûbî, özellikle Zaytuna Enstitüsü'ndeki dersleri ve Emeviyye Camii'ndeki ilmî halkalarıyla tanınmıştır. Bugüne kadar yüzlerce talebe yetiştirmiş, binlerce kişiye hadis rivayet icâzeti vermiş; fıkıh, hadis, usûl, kelâm ve tasavvuf sahalarında pek çok eser kaleme almıştır.

İşte bu sebeple Şeyh Muhammed el-Yakûbî'nin gerçekleştirdiği hadis semâ meclisleri yalnızca eğitim faaliyetleri olarak değil, kadim İslâm medeniyetinin yaşayan hafızasının yeniden görünür hale gelmesi olarak değerlendirilmelidir.

Şam'da Yeniden Kurulan Hadis Halkaları

Bu programdan sonra İngiltere, Şeyh Muhammed el-Yakûbî'nin hadis meclislerinin en önemli merkezlerinden biri haline gelecektir.

Mecra

İlim ve aksiyonla dopdolu bir ömür

İstanbul: Nebevî Mirasın Kadim Halkası

Türkiye'nin hadis ilimleriyle irtibatı asırlara uzanır. Osmanlı medreselerinde Buhârî, Müslim ve diğer hadis külliyatı defalarca okutulmuş; İstanbul, Mekke, Medine, Kahire ve Şam ile birlikte İslâm dünyasının en önemli rivayet merkezlerinden biri haline gelmiştir. Bununla birlikte modern dönemde hadis semâ meclisleri oldukça seyrekleşmiştir.

İstanbul Sahîh-i Buhârî Meclisi.

2019 yılında İstanbul'da gerçekleştirilen Sahîh-i Buhârî Hatmi, bu bakımdan tarihî bir dönüm noktasıydı. Hatim meclisinde, dünyanın elliyi aşkın ülkesinden sekiz binden fazla ilim talebesi, Şeyh Muhammed Ebu'l-Hüdâ el-Yakûbî'nin riyasetinde Sahîh-i Buhârî'yi semâ etme şerefine nâil olmuş, bu bereketli buluşmayla İstanbul, Nebevî isnad silsilesinin yeniden ihyâ edildiği en önemli menzillerden biri haline gelmiştir.

Bu mecliste okunacak eser de ayrıca tarihî bir hususiyet taşımaktadır. Çünkü kıraat, Şeyh Muhammed Ebu'l-Hüdâ el-Yakûbî'nin ilmî çalışmaları neticesinde, en güvenilir yazma nüshalar esas alınarak hazırladığı yeni Sahîh-i Müslim neşri üzerinden gerçekleştirilecek.

Bir Yazma Nüshanın Asırlar Süren Yolculuğu

Hadis ilmi denildiğinde çoğu zaman akla raviler, senedler ve hadis kitapları gelir. Oysa muhaddislerin büyük titizlik gösterdiği bir başka alan daha vardır: Nüsha.

Çünkü bir hadis kitabının güvenilir şekilde rivayet edilmesi, yalnızca ravilerin sika olmasıyla tamamlanmaz, okunan metnin de güvenilir bir nüshadan olması gerekir. Bu sebeple muhaddisler kitapları istinsah ederken onları asıl nüsha ile karşılaştırmış, kenarlara tashihler düşmüş, farklı rivayetleri işaretlemiş ve bütün bunları gelecek nesiller için kayıt altına almışlardır.

Bugün dünyanın büyük kütüphanelerinde muhafaza edilen hadis yazmaları, yalnızca eski kitaplar değil; asırlar boyunca süren semâ meclislerinin, tashih faaliyetlerinin ve rivayet zincirlerinin canlı şahitleridir.

Şeyh Muhammed El-Yakûbî’nin tahkikiyle hazırlanan ve Signatora Yayınları'ndan neşredilen Sahîh-i Müslim baskısı.

Escorial Kütüphanesi Nüshası: Şam’dan Endülüs’e, Endülüs’ten Dünyaya

“Adil ravinin adil raviden nakliyle rivayet edilen sahih müsned hadisleri ihtiva eden kitap. Müellifi, Hafız Ebü’l-Hüseyn Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî’dir. Allah’ın rahmeti üzerine olsun.”

Bu nüsha, başından sonuna kadar eksiksiz olup herhangi bir sakatlık veya kopukluk içermemektedir. Tek cilt halinde muhafaza edilmiş olup 715/1316 yılında yeniden ciltlenmiştir. Orta boy ebatta 294 varaktan oluşmaktadır. Okunaklı bir Mağribî nesih hattıyla istinsah edilmiş, güçlük arz eden bazı yerlerde hareke ve diğer imla işaretleriyle zabtedilmiştir. Kitap başlıkları (terâcim) çoğunlukla hâşiyeye az bir kısmı ise yazmanın metin kısmına kaydedilmiştir.

Bu yazma nüshanın değeri yalnızca erken tarihli bir nüsha olmasından ibaret değildir. Asıl kıymeti, ihtiva ettiği kayıtlar ve semâ vesikalarında ortaya çıkmaktadır. Zira bunlar, okuyucuyu zamanlar ve beldeler arasında canlı bir ilim yolculuğuna çıkarmaktadır. Nitekim nüshanın müstensihi Murâdî, 560/1165 yılında Şam Emeviyye Camii'nde Şeyh Ebû Ali el-Batalyevsî'ye (ö. 568/1173) olan tam kıraatiyle aldığı isnadını kaydetmiştir. Ardından nüsha, asıl nüsha ile karşılaştırılıp mukabele edilerek tashih edilmiş ve bu tashihler (ط) rumuzuyla işaretlenmiştir. Daha sonra aynı nüsha, yine aynı camide Hafız İbn Asâkir'e (ö. 571/1176) okunmuş, bu semâ meclisinde tespit edilen nüsha farkları ise çoğunlukla kırmızı mürekkeple (سـ) rumuzu kullanılarak gösterilmiştir.

Ardından nüsha ilim tarihine tanıklık eden bereketli bir yolculuğa çıkarak İslâm dünyasının başlıca ilim merkezleri arasında elden ele dolaşmıştır. Şam’daki hadis meclislerinden sonra Kahire’ye intikal etmiş 576-702 yılları arasında birçok defa devrin önde gelen âlimlerine okunmuştur. Bunlar arasında Ebü’l-Mefâhir el-Me’mûnî (ö. 576/1181), İbnü’l-Cebbâb (ö. 648/1251) ve Hafız Şerefüddin ed-Dimyâtî (705/1305) bulunmaktadır. Dimyâtî, nüshadaki bazı hataları tashih etmiş ve kendi nüshasıyla arasındaki farklılıkları (ش) rumuzuyla kaydetmiştir. Bu ilmî yolculuğun son durağında ise nüsha yeniden Şam diyarına dönmüş ve 773/1372 yılında Ba‘lebek’te okunmuştur.

Mecra

Fas'ta bir Ramazan geleneği: ed-Dürûsu'l-Haseniyye

Osmanlı Kütüphanelerinde Saklı Bir Hazine: Nuruosmaniye Nüshası

Bu nüsha iki ciltten oluşmaktadır. Birinci cilt 229, ikinci cilt ise 334 varak ihtiva etmektedir. Metin siyah mürekkeple nesih hattıyla yazılmış, kitap başlıkları mavi sülüs, bâb başlıkları ise kırmızı sülüs hattıyla kaydedilmiştir. Sayfa kenarlarında, hadislerin sahâbî ravilerinin isimleri dönüşümlü renklerle gösterilmiştir.

Nüsha, 677/1279 yılında Kahire'de büyük müsnid Sadruddîn el-Meydûmî el-Mısrî (ö. 754/1354) tarafından istinsah edilmiştir. Meydûmî bu nüshayı, semâ yoluyla rivayet edilmiş asıl nüsha ile mukabele etmiş ve nüshanın sonunda şu ifadeyle kayda geçirmiştir:

Bu kıymetli yazma nüshanın önemi, ihtiva ettiği semâ kayıtlarında ortaya çıkmaktadır. Zira sayfa kenarlarında yer alan on sekizden fazla semâ kaydı, okuyucuyu zaman içinde uzanan ilmî bir yolculuğa çıkarır. Aynı zamanda bu kayıtlar, nüshanın İslâm dünyasının önde gelen ilim merkezleri arasında dolaşan ilmî serüvenini de gözler önüne serer.

Nüsha ilk olarak Kahire’de Emîr Alâeddin et-Tıbris el-Mansûrî’nin (ö. 719/1320) kütüphanesinde muhafaza edilmiştir. Burada 698/1299 yılında, en önemli semâ meclislerinden birine şahit olmuş ve Hafız Şerefüddin ed-Dimyâtî’ye okunmuştur. Bu meclise ait semâ tabakası ise, İmam Hafız İbn Seyyidünnâs el-Ya‘merî (ö. 734/1334) tarafından kendi el yazısıyla kaydedilmiştir.

Daha sonra nüsha Kudüs’e intikal etmiş ve meşhur kıraat âlimi İbn Zağleş lakabıyla tanınan Ahmed b. el-Mühendis’in (ö. 803/1401) mülkiyetine geçmiştir. Böylece Mescid-i Aksâ ve Kubbetü’s-Sahra’nın ilim halkaları içerisinde önemli bir rivayet merkezi haline gelmiş, burada uzun yıllar boyunca ardı ardına kıraatler yapılmış ve ilmî meclisler düzenlenmiştir.

Nüsha, ilmî yolculuğunun son durağında Osmanlı Sultanı III. Osman Han’ın (ö. 1171/1757) vakfına intikal etmiştir. Sultânî vakıf kaydı, padişahın mührüyle birlikte her iki cilde işlenmiş, böylece nüsha nihayet Osmanlı sultanlarının kütüphanelerinde muhafaza edilmek üzere yerini almıştır.

Allâme Şeyh Muhammed Ebü’l-Hüdâ el-Yakûbî, İmam Müslim’in Sahîh eserinin tahkikli neşrinde bu iki kıymetli yazma nüshayı esas almıştır. Böylece eseri, Hafız Şerefüddin ed-Dimyâtî rivayeti üzere neşretmiştir. Zira her iki nüsha da Şerefüddin ed-Dimyâtî’ye okunmuş nüshalardır.

Bu iki nüshanın, Nuruosmaniye nüshasının sonunda ayrıntıları kaydedilen aynı semâ meclisinde bir araya gelmiş olması da kuvvetle muhtemeldir. Bunu destekleyen hususlardan biri de İbn Seyyidünnâs’ın birinci cildin sonunda düştüğü şu kayıttır:

“Kıraat esnasında bu nüsha mezkur Şeyh Fahreddin b. Ali’nin oğlu Fakih Şemseddin Muhammed’in elinde bulunuyordu. Kendisi bu nüshadan mukabele yapıyordu. Şeyh [yani Dimyâtî] ise kendi aslını elinde tutuyordu. Kıraat ise benim nüshamdan yapılıyordu. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur.”

Escorial nüshasında yer alan semâ kayıtlarından biri de 698/1299 yılında Hafız Dimyâtî’ye yapılan kıraate dair kayıttır. Bu tarih, mevzubahis kıraatin gerçekleştirildiği yıl ile aynıdır.

Nebevî Mirasın Yeni Halkası

Asırlar boyunca ümmetin âlimleri, Hz. Resul-i Ekrem Efendimiz'in tek bir hadisini sahih bir senedle işitebilmek için aylarca yol kat ettiler, çölleri aştılar, beldeleri dolaştılar. Çünkü biliyorlardı ki isnad dindendir ve bu ümmete bahşedilmiş en büyük şereflerden biridir.

2019 yılında İstanbul'da gerçekleştirilen Sahîh-i Buhârî Hatmi'nde bu manevî iklim yeniden hissedilmişti. Binlerce kişi, Şeyh Muhammed Ebu'l-Hüdâ el-Yakûbî'nin riyasetinde Buhârî-i Şerîf'i baştan sona dinleme bahtiyarlığına erişmişti.

Sahîh-i Müslim Semâ Meclisi Afişi.

Şimdi ise Rabbimizin büyük bir lütfuyla aynı Nebevî geleneğe yeniden şahitlik etme nimetine kavuşuyoruz.

14-23 Ağustos tarihleri arasında İstanbul Edirnekapı Mihrimah Sultan Camii’nde gerçekleştirilecek Sahîh-i Müslim Semâ Meclisi, büyük muhaddis Allâme Şeyh Muhammed Ebu'l-Hüdâ el-Yakûbî'den en muteber hadis kaynaklarından olan Sahîh-i Müslim'i dinleme fırsatı sunuyor.

Gönüllerin Resûl-i Ekrem Efendimiz'in mübarek sözleriyle hayat bulacağı, isnad zincirinin bereketiyle kutlu bir silsileye dahil olma şerefine erişilecek bu meclis, modern zamanlarda Nebevî mirasla kurulan en müstesna bağlardan biridir.

Acelecilik ve kopukluk çağında sabrı, huşû içinde dinlemeyi ve Nebevî sözlere ta'zimi yeniden öğreten bu büyük meclis, Hz. Fahr-i Âlem Efendimiz'in nurlu mirasından nasiplenmek ve kutlu isnad halkasına dahil olmak isteyen bütün ilim taliplerini bekliyor.