Sanat sonsuza kadar yaşamak zorunda mı?

Sanatın en eski hayallerinden biri ölümsüzlüktü.

Bir ressam, tuvale sürdüğü rengin yüzyıllar sonra da aynı canlılıkta kalmasını ister. Heykeltıraş taşın en dayanıklısını arar. Müzeler nemi ve ısıyı milimetrik hesaplarla kontrol eder, depolarını zamana karşı kurulmuş sığınaklara dönüştürür. Restorasyon ise bu direnişin en örgütlü hâlidir. Kimse bunu açıkça söylemez ama sanat tarihinde sessizce kabul edilmiş bir düşünce vardır. İyi eser, uzun yaşayan eserdir.

İklim krizinin gölgesinde bu düşünce ilk kez ciddi biçimde sorgulanıyor.

Mesajla yöntem arasındaki çelişki

İklim krizini konu alan bir sergi düşünün. Eserler kıtalar aşarak geliyor, aylarca çalışan iklimlendirme sistemleri salonları sabit sıcaklıkta tutuyor, sergi söküldüğünde geriye tonlarca sentetik malzeme kalıyor. Bir yanda tahribatı anlatıyoruz, öte yanda o tahribatın parçası olan bir üretim biçimini sürdürüyoruz. Eskiden bu çelişki gözden kaçabiliyordu. Artık kaçmıyor. Tam da bu yüzden son yıllarda sanat dünyasında "rejeneratif sanat" adı verilen bir yaklaşım giderek daha fazla konuşuluyor.

İlk bakışta bu, çevre dostu malzemeler kullanmaktan ibaret gibi görünebilir. Oysa mesele bundan daha derin. Rejeneratif sanat, doğaya daha az zarar vermeyi değil, mümkün olduğunca onun döngüsüne katılmayı hedefliyor. Phil Ross gibi isimler mantar miselinden heykeller büyütüyor. Kimileri deniz yosunundan biyoplastikler üretiyor, kimileri boyasını serginin kurulduğu coğrafyanın bitkilerinden elde ediyor. Burada asıl önemli olan malzemenin ilginçliği değil. Eserin, ömrü tamamlandığında yeniden toprağa dönebilecek olması.

Yeni olan geçicilik değil

Geçicilik, sanatın hiç de yabancısı olduğu bir fikir değil. Tibetli keşişler günlerce emek verdikleri kum mandalalarını tamamladıkları anda dağıtır. Gustav Metzger, kendi kendini yok eden sanatın manifestosunu daha 1959'da yazmıştı. Jean Tinguely'nin makinesi 1960 Martında New York'ta, seyircilerin gözleri önünde kendini parçaladı.

Bizim kültürümüzde de bu düşüncenin izleri var. Fâni olan ile bâki olan arasındaki ayrım, kalıcılığı yalnızca mutlak olana yakıştıran bir dünya görüşü, şenlik bittiğinde sökülen nahıllar, bir hafta için kurulup dağıtılan geçici kent düzenlemeleri. İnsanın yaptığı her şeyin sonsuza kadar sürmesi gerektiği fikri, aslında sandığımız kadar evrensel değil.

Yeni olan geçicilik değil. Yeni olan, geçiciliğin gerekçesi.

Eskiden geçicilik, hayatın faniliğini hatırlatıyordu ya da sisteme yöneltilmiş estetik bir itirazdı. Bugün ise bambaşka bir anlam kazanıyor. Eser yalnızca yok olmuyor, başka bir yaşamın parçasına dönüşüyor. Çürümesi bir başarısızlık değil, tasarımın tamamlanması olarak görülüyor. Bence bu, sanat tarihinde gerçekten yeni bir cümle.

Sorun kalıcılık değil

Yine de burada önemli bir ayrımı kaçırmamak gerekiyor. Sorun kalıcılık değil. Ekolojik krizin nedeni uzun ömürlü nesneler değil, ömrü bittiğinde doğaya geri dönemeyen nesneler. Yıllarca kullanılan bir cam sürahi çevre için büyük bir sorun değildir. Buna karşılık birkaç dakikalığına kullanılan plastik bir poşet yüzyıllarca doğada kalabilir.

Sanat için de mesele tam burada düğümleniyor. Bir caminin ya da katedralin yüzyıllardır ayakta olması ekolojik bir problem değildir. Ama hiçbir zaman toprağa karışamayacak malzemelerle kurulmuş dev bir üretim düzeni, başka bir meseledir. Bu ayrımı yapmadığımızda rejeneratif sanat, kalıcılığa karşı romantik bir başkaldırı gibi görünebilir. Oysa asıl önerdiği şey, tasarımı doğanın döngüsüyle birlikte yeniden düşünmektir.

İki zor soru

Bu noktada sanat tarihçisi kimliğimle kendimi de sorguluyorum. Benim mesleğim, hayatta kalabilmiş eserler sayesinde var. Bir konağın tavan süslemeleri çözünüp kaybolsaydı, bugün o mimarlık hakkında ne bilebilirdik? Bir fresk, bir minyatür ya da bir yazma eser bize yalnızca estetik bir deneyim sunmakla kalmaz, geçmişin hafızasını da taşır. İşte bu yüzden rejeneratif sanatın cevaplaması gereken en zor soru şudur. Sanat üretiminde ortaya çıkan sonucu zamanla doğaya geri vermek isterken, gelecek kuşaklardan neyi eksiltmeyi göze alıyoruz?

Rejeneratif sanata ciddi bir itiraz da sistemle alakalı olarak gelebilir. Sanat dünyasının karbon yükünün önemli bir bölümü kullanılan malzemeden değil, dolaşım biçiminden kaynaklanıyor. Gallery Climate Coalition'ın yıllardır yürüttüğü hesaplar da aynı yere işaret ediyor. Sürekli kıtalar arasında taşınan eserler, uluslararası fuarlar, bienaller ve bitmek bilmeyen bir lojistik trafiği. Mantar miselinden yapılmış bir heykeli dünyanın öbür ucundaki bir fuara uçurduğunuzda, çoğu zaman değiştirdiğiniz tek şey malzeme oluyor. Sistem aynı kalıyor. Bu yüzden rejeneratif sanatın gerçek sınavı yalnızca neyle üretildiği değil, nasıl dolaştığıyla da ilgili olacak.

Sorunun kendisi değişiyor

Yine de bütün bu sorular, rejeneratif sanatı ortaya çıkaran fikrin değerini azaltmıyor. Doğada hiçbir şey gerçekten kaybolmaz, başka bir yaşamın başlangıcına dönüşür. Biz ise medeniyetimizi uzun ömür üzerine kurduk. Her şeyi bizden daha uzun yaşasın diye tasarladık. Ardından o uzun ömrün sonunda nereye gideceğini yeterince düşünmedik.

Belki de sanat bugün ilk kez başka bir soru soruyor. "Nasıl sonsuza kadar yaşayabilirim?" yerine "Ben yok olduktan sonra yaşam nasıl devam edecek?"

Belki de geleceğin en değerli eserleri, beş yüz yıl boyunca vitrinde korunacak olanlar değil, zamanı geldiğinde doğaya hiçbir borç bırakmadan onun döngüsüne katılabilenler olacak. Çünkü bazen en büyük başarı, zamana meydan okumak değil, zamanı geldiğinde hayata yer açabilmektir.