Komplo teorileri neden ideolojik bir araçtır?

Komplo varsayımları önyargı, duygusal inanç, paranoya gibi komployu kurduğu öne sürülen öznelere dair sürekli taşınan, yer yer artık klişeleşmiş duygular sayesinde öne sürülebilir. Bu özneler bir yerde “olağan zanlı”dır. Onların önceden işledikleri cürümlere, karıştıkları melanetlere dayalıdır bu zanlılık. Komployu kurdukları varsayılan öznelerin herhangi bir komplo teorisine ihtiyaç duyulmadan tespit edilmiş bu cürüm ve melanetler saikiyle “olağan zanlı” durumuna dönüştükleri söylenebilir. Bununla birlikte komplo kuran öznelere salt komploculuk değil onunla birlikte ilginç bir kadir-i mutlaklık da yüklenir. Handiyse onlar ifsat ettikleri sürece ilişkin her ayrıntıya ya hakimdir ya da bu ayrıntıya özel bir dikkat gösterip onu kurdukları komploların işleyişine alet ederler. Böylelikle varsayılan komployu kuran özneler, gerek sürecin akışına gerekse süreçteki hemen bütün olay ve olgulara hâkim pozisyona gelirler.

Sol-Sosyalist komplo teorilerinin en güzidesi olarak görebileceğimiz Sebatayist komployu sözüm ona ifşa eden komployu burada anmalı. Bu komplo teorisini Soner Yalçın ile Yalçın Küçük’ün geliştirmesi pek şaşırtıcı değildir.

Komplo teorileri çoğu kez çeşitli ideolojik yaklaşımlar tarafından geliştirilir: hem var olan gerçekliği üretilen veya bağlanılan ideolojinin temel sayıltıları bakımından yorumlamak için hem de bu gerçekliğin söz konusu sayıltılara çıkardığı çeşitli güçlükleri çözmek için. Komplo teorileri böylelikle “bilimsel teoriler”le benzeşir ve hatta onları taklit ederler. Ancak komplo teorileri birçok bakımdan gerçekliği analiz etmeye/yorumlamaya dayalı “bilimsel” teorilerle benzeşmiş olarak değerlendirilse de “bilimsel” sayılmanın dayandığı doğrulanma/yanlışlanma gibi kriterlere yaslanmazlar. Kanıt getirme yapıları, argümantasyon zincirleri görünüşte bilimsellik kisvesine bürünse bile gerçekte bundan çok uzak düştükleri görülebilir. Ve bu bakımdan bilimsellik statüsüne erişemezler.

Böylelikle pek çok kez mücadele edilen öznelerce kurulduğu varsayılan komplo gerekçe gösterilerek ideolojik mücadelelerde karşılaşılan çıkmaz, başarısızlık ve yetersizlikler açıklanmaya çalışılır; ideolojik rakiplerin kendilerinin ve/veya tezlerinin o komplolar sayesinde beslendiği, desteklendiği, büyütüldüğü ispatlanmış sayılır. Üretilen ya da bağlanılan ideolojinin öngörülerinin/beklentilerinin aksine oluşan yahut gelişen siyasi-sosyal durumların o ideolojik yaklaşımı benimseyenlerde veyahut benimsemesi beklenen sempazitanlarda oluşturması muhtemel zihinsel hasarın da önüne geçilmeye çalışılır böylelikle: üretilen veya bağlanılan ideolojik düşünce kendi içinde doğrudur ama maruz kalınan komplo yüzünden bir türlü o doğru gösterilememektedir. Komplo teorisi böylece gerçekliğin kapsamlı ve tutarlı siyasi-sosyal data ve perspektiflerle ulaşılabilecek gerçekçi analizlerinin zorlayıcılığına karşı “militan”lara da ideolojik mücadelede kullanabilecekleri bir konfor alanı, deyim yerindeyse bir silah sağlamaktadır.

Gerçekliğin çözüştürülmesi ve yeniden yapılandırılması komplo teorisinin önceden varsaydığı öznenin varlığının ispatlanmasına matuftur.

Bu minvalde komplo teorileri üreten zihin yapılarının ideolojik bazı angajmanlara sahip olmaları dolayısıyla söz konusu teorilerin de bağlanılan ideolojinin zihnî kurgularının yeniden üretimi ve böylelikle tasdikine, yaşanan süreçlerin ideolojilerin önüne koyduğu “açıklanma” talebine bir karşılık olarak sağladıkları katkılar dolayısıyla tercih edildiklerini söyleyebiliriz. İdeolojik bağlıların yaşanan süreçlerin rakip siyasi ve fikrî yaklaşımlara sağladığı avantajlı konumları ortadan kaldırmak, en azından güncel gelişmelerin benimsenen ideolojiyi çürütücü etkilerini asgari seviyeye indirmek maksadıyla üretilen komplo teorilerinin bu bakımdan kolayca ıskartaya çıkarılabileceğini vurgulamalı. Bu tür teoriler içerdikleri ideolojik bütün açıklayıcılığa rağmen kimileyin delil olarak birtakım olay ve olgu imallerine dayanır.

İdeolojik klişelerin doğrulanması maksadıyla olay ve olgular, tercih edilen klişeye uygun hâle getirilmek üzere eğilip bükülür yahut belki de “olay ve olguları eğip bükme” gibi bir ölçüde zihinsel çaba sarf etmeyi gerektirmeyecek şekilde “olay ve olgular” imal edilir. Genellikle daha kolay olan ikinci yolun tercihi komplo teorilerinin yaşanan sürecin ideolojik anlamını koruyacak şekilde açıklayıcı ve ikna edici gücünü zayıflatsa da ideolojik bağımlılıkları koyu militanların zaten ikna edilmeye teşne zihinsel ataletleri sebebiyle kolayca benimsenir. Buna karşın, var oldukları gösterilmeleri gereken olay ve olgu imaline dayalı olmaları sebebiyle inandırıcılık ve ikna edicilik düzeyi daha düşük kalan komplo teorilerine karşı teorinin inandırıcılık ve ikna edicilik seviyesinin daha yüksek kalması için zaten herkesin var olduğunu bildiği olay ve olguların eğilip bükülmesinin daha yararlı bulunur. O yüzden olay ve olguların eğip büküldüğü komplo teorileri daha çok tercih edilir.

Yahudiler veya emperyalist-komünist-Batıcı unsurlarken sol-sosyalist yaklaşımlarda da aynı şekilde Yahudi komploculuğu başta gelir, sol ve sosyalist bakış uyarınca da emperyalist-kapitalist unsurlar suçlanır.

Olay ve olguların eğilip bükülmesi olarak nitelediğimiz husus gerçekliğin çarpıtılmasıdır. Gerçekliğin çarpıtılmasıyla işleyen komplo teorilerinde böylelikle niçin bazı doğrulara ya da gerçeklik unsurlarına rastlanmasının mümkün olduğu anlaşılabilir. Komplo teorisi, kurulduğu varsayılan komplonun varlığını açıklamak üzere gerçekliğin çarpıtılmasını icap ettirdiği kadar gerçekliğin de komplo teorisi öncesi hâlinin çözüştürülmesini ve çarpıtılmaya uygun hâle getirilmesini icap ettirir. Çözüştürülen gerçekliğin yeniden yapılandırılması komployu ve komplocuyu görünür kılar. Gerçekliğin çözüştürülmesi ve yeniden yapılandırılması komplo teorisinin önceden varsaydığı öznenin varlığının ispatlanmasına matuftur. Komplo teorileri genellikle aleyhlerindeki deliller veya lehlerindeki delil eksikliği sebebiyle yanlışlanmaya karşı direnç gösterecek şekilde tasarlanmıştır. Bunlar, dairevi (recursive) akıl yürütmeyle güçlendirilir: Hem komploya karşı deliller hem de komployu destekleyen delillerin yokluğu, komplonun doğruluğuna delil olarak sunulur. Sıkça petitio principii diye bildiğimiz, ispatlanması gerekeni öncül olarak kullanmakla niteleyeceğimiz akıl yürütme hatası belirir komplo teorilerinde.

Orhan Pamuk

Komplo teorisyenliği Türkiye’de çoğunlukla sağ ideolojik yaklaşımlara atfedilse de sol ve sosyalist eğilimlerin de aynı teorisyenlikten pek muaf olmadıkları vurgulanmalıdır. Sağ ideolojik yaklaşımların komplo teorilerinde komploculukla suçlanan özneler (olağan zanlılar) genelde Yahudiler veya emperyalist-komünist-Batıcı unsurlarken sol-sosyalist yaklaşımlarda da aynı şekilde Yahudi komploculuğu başta gelir, sol ve sosyalist bakış uyarınca da emperyalist-kapitalist unsurlar suçlanır. Komplo teorisyenliğinde karşılaştığımız sol ve sağ arasındaki bu ortaklığın tesadüfi olmadığı da bellidir. Komplo düzenlemekle suçlanan unsurlar önceden işledikleri bazı cürümler yüzünden zanlıdırlar. Gerek sağ gerekse sol komplo teorilerinde karşılaştığımız ortaklığın ana bileşenleri dünyanın bu hâlde oluşunun da müsebbipleridir bir yerde. Komplo teorilerinin “halk teorisi” sayılmasının en önemli saiki budur belki de. Komplo teorileri varsayılan komplonun var olduğuna duyulan inancı kerteriz seçer ve o inancın sürmesine yardım eder. Komplonun var olduğuna duyulan inanç sarsılmaz kolayca.

Sabatay Sevi

Sol-sosyalist komplo teorilerinin en güzidesi olarak görebileceğimiz Sabetayist komployu sözüm ona ifşa eden komployu burada anmalı. Bu komplo teorisini Soner Yalçın ile Yalçın Küçük’ün geliştirmesi pek şaşırtıcı değildir. Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran kadroların Selanik göçmeni, Yahudilikten Müslümanlığa ihtida etmiş, fakat gizli saklı Yahudiliği koruyan, Yahudiliğe ait ritüelleri sürdürenlerden oluştuğunu var sayan Yalçın Küçük onomastik bilimi dediği ama bize kalırsa bir tür “olgu toplama ya da imal etme tekniği” olarak adlandırılabilecek bir teknikle Avdeti mezarlıklarındaki soy isimleri, gazetelerdeki ölüm ilanlarını inceleyerek olgularını derler. Soner Yalçın da Efendi-Beyaz Türklerin Büyük Sırrı adlı kitabında sonuç olarak Türkiye’yi Sabetaycıların yönettiğini ileri sürmüştü.

Soner Yalçın ile Yalçın Küçük’ün kitaplarını bazen doğru bazen yanlış binlerce isim, akrabalık bağları örgüsü ve ima dolu yorumlar doldurur, bu yorumlarla ulaşılan sonucu müellifler açıkça yazmayıp bu binlerce isim ve imalı yorumla şaşkına çevirmeyi amaçladıkları okuyucularının kendiliğinden bir sonuca ulaşmalarını yeğlemektedirler. Bu binlerce isim ve akrabalık bağları elbette önemli ölçüde bilgi birikimi gerektiren bir konuda fazla bilgisi olmayanları iletilen temel mesaja vardırmaktadır: Komplo gerçek ve vardır; Türkiye’yi Yahudiler yönetmektedir. Yalçın Küçük’e göre Hülya Avşar da Mehmet Ağar da Sabetaycıdır. Nobel ödüllü Orhan Pamuk da dönme olduğu için Yahudi Lobisi katkısıyla bunu başarmıştır. Hatta Yalçın Küçük’e kalırsa Abdullah Gül ve eşi, Ahmet Davutoğlu ve Recep Tayyip Erdoğan da sözüm ona Yahudi’dir. Gül’ün bu iddiayı yalanladığını, Recep Tayyip Erdoğan’ın da Yalçın Küçük’e dava açtığını biliyoruz.

Komplo teorilerini kapitalist sistemin bir ürünü sayan; Fransız Devrimi’nden, Holokost’a, 1917 devriminden Doğu Bloku ve Sovyet Rusya’nın yıkılışına kadar her vakada kitlelerin rolünü küçümsemek ya da toplumun bir kesimini şeytanlaştırmak için kullanıldığını öne süren sosyalist yaklaşım içinde gerek Yalçın Küçük’ün gerek onun uydurmalarına yaslanan Soner Yalçın’ın gerekse onlardan güç bulan diğer “teorisyen”lerin iler tutar bir perspektif geliştirmedikleri de söylenmelidir.

Komplo teorilerine yol açan komplo varsayımı başarısızlığa uğramış ideolojik inancın o başarısızlığının sebebini ya mistifiye etmek ya da tümden gidermek için geliştiriliyor. İnanç, açıklamakta güçlük çektiği konuyu açıklamak üzere komploya, komplonun varlığına ihtiyaç duyuyor. Bu durumda da komplo teorisi geliştiren zihniyeti komplocu olmaksızın teorize etmek mümkün mü diye sormak gerekiyor. Çünkü siyasetin, güç istencinin bulunduğu her yerde bir şekilde hile hud’a, komplo ve bunların teorisi de bulunuyor.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.