Modern dünyada komplo teorileri ve ölüm algısı

Komplo teorileri bazen “tekil olayları aydınlatmak” için kullanılsa da genellikle hızla yayılmaları kapsamlarını genişletir. Düzenin hatta bütün evrenin kolu her yere uzanan tek bir fail doğrultusunda açıklanmasına hizmet eder. Aktörleri, motivasyonları ve stratejileri ne kadar değişik olsa da gizli güçlerin topluluğa sızıp onu yozlaştırdığı bir kıyamet senaryosu bütün komplo teorilerinin olmazsa olmazıdır.

Komplo teorileri yalnızca kaçınılmaz bir yıkımın kehanetini dile getirmez. Dünyanın giderek karmaşıklaşması bizi gördüğümüz ama anlamını çözemediğimiz bir resmin içine yerleştirir. Dünyanın tanıdık ve Heidegger’in deyişiyle “elimizin altında” bir bütünlük olarak deneyimlenmemesi, aynı zamanda derin bir yorum krizini de beraberinde getirir. Kuantum teorisinin belirsiz evreninden küreselleşmenin toplumsal uzamına kadar bir dizi gelişme, dünyayı merkezde otoritelerin bulunduğu kompakt bir düzen olarak kavramayı zorlaştırıyor. Böylece tuhaf bir insanlık durumunun içinde buluyoruz kendimizi. Dünyaya her zamankinden fazla dâhil oluyoruz ama onun işleyişini daha az kavrıyoruz. Sınırların koruyuculuğunu yitirdiği bir noktada düşman da dışarıda değil içimizden biri hâline geliyor. “İlerlemenin, aydınlanmanın ve bilimin” yarattığı modern bilincin her gün bir yenisinin eklendiği komplo teorileriyle kuşatılmış olması ilginç bir tarihsel ironi değil mi?

Zincirdeki eksik halka

Modern kültürü anlatan en çarpıcı ifadelerden biri “dünyanın büyüsünün bozulmasıdır”. Max Weber’e göre artan rasyonalizasyon “insanların yaşadığı koşullar hakkında daha fazla şey bildiği anlamına gelmez” ama “insanın isterse her şeyi öğrenebileceğine” dair bir iyimserliği besler. İnsan-üstü güçlerin müdahalesinden arındırılmış bir dünyada teorik olarak her şeyi açıklamak mümkündür. Aslında “dünyanın büyüsünün bozulması” ifadesi atalarımızın muhtemel pek fazla hissetmediği bir ikilemle, açıklamak ve anlama ayrımı, modern insanı karşı karşıya getirmektedir. Her köşeden çıkan şeytanların, tepenin ardındaki canavarların ya da kendi keyfine göre hareket eden gizli güçlerin masal kitaplarına kapatıldığı bir dünyada modern insan bir ilerleme harekâtına girişir ancak sonsuz bir ilerleme sürecinde dışsal engeller teker teker ortadan kaldırılırken bu temizlenmiş dünyada ne için yaşayacağı giderek bir muammaya döner.

Modern bilimin ilk bakışta doğa üzerinde kazanılmış teknolojik zaferler olduğunu düşünürüz. Doğa bir enerji rezervine dönüşür, gidilmeyen yerlere gidilir. Yeni tarım teknikleri açlık sorununu hafifletir. Mikrop ve virüslerin keşfiyle eskinin ölümcül salgınları birer çocuk hastalığına dönüşür ancak bu büyüleyici başarılar, aslında doğayı özel bir bakış açısıyla okumanın ürünüdür. Doğayı öngörülebilir bir niceliğe çevirip onu görünenin ardındaki devasa bir mekanizmanın parçası olarak düşünmenin sonucudur. Soyut bir zaman-mekân düzleminde şeylerin niceliksel bir türdeşliğe kavuştuğu modern bilim, aşkın olanın müdahalesi olmaksızın kendi kendine işleyen bir doğa tasavvurunu mümkün kılar. Charles Taylor’a göre dünyanın “içkin bir çerçeve” içinde anlamlandırılmasıyla modern insan atalarıyla bağını radikal biçimde koparır. Bu noktada bilimsel bakış açısı saf bir epistemolojik arayış değildir; insanın kendi kimliğini yeni bir toplumsal düzen içinde inşa etme hayalinin de bir sonucudur. Modern bilimin büyü bozumu sürecindeki temel sonuçlarından biri, bilginin inançtan kopuşudur.

İnsan için her şeyin gerçekleşebilir bir olasılığa dönüşmesi, fiziksel çevreye muazzam bir kaynak gözüyle bakılmasını getirirken insanlar arası ilişkilerin de bu kaynakların kullanımına göre yeniden düzenlenmesini gerektirir. Doğayı fethettikçe kendi gücünün farkına varan modern insan, aşkınsal olanı kendisinin üst versiyonu olarak düşünmeye başlar. Tanrısal hikmet ve adalet artık pratik aklın kendini gerçekleştirmesinden fazlası değildir. Öte yandan dünyanın aşkın gönderimlerinden arınması, daha popüler bir ifadeyle Tanrı’nın ölümü, modern insanı inancın sağladığı teselliden mahrum bırakır. Aydınlanmanın açtığı geniş bulvarlar insanlara büyük bir hareket alanı sağlasa da muktedirleri kimin durduracağı sorusu cevapsız kalır.

Tarih boyunca dinler, evreni açıklamanın yanında bu soruya görece başarılı bir yanıt üretmişlerdir. Maddi gerçekliği tersine çeviren bir afyon etkisi ile “ruhsuz bir dünyaya ruh”, “kalpsiz bir dünyaya kalp” vermişlerdir. Tanrı’nın sırrına vakıf olunamaz varlığı, insanlar arasındaki eşitsizliklerin kabullenilmesinde fiilî bir açıklama işlevi görür. Bedensel, sosyal ya da mülkiyet farklarının yalnızca fani hayata ait olduğu düşüncesi, nihai kurtuluşu bu dünyanın ötesine taşır. Bu durum, güçlüler için sık sık delmeye çalıştıkları ama hiçbir zaman tamamen ortadan kaldırmadıkları bir bariyer işlevi görürken, zayıflar için de içinde bulundukları koşullara katlanmayı mümkün kılan bir teselli sunar. Dinlerin modern içsel çerçevelerin ikame edemediği özelliği, olağan dünyamızın idamesinde kötülüğü ve ölümü hayatın doğal unsurları hâline getirmeleriydi. Ufukların ötesinin olmadığı bir bakış açısıysa şeylerin ardındaki büyük mekanizmayı ortaya koysa da ona nasıl dayanacağımızı veya ondan nasıl kurtulacağımızı aynı kesinlikle cevaplayamaz.

Komplo teorileri, aydınlanmacı büyü bozumunun ortaya çıkardığı anlam krizinin şekillendirdiği yapı-sökümsel teodise biçimleridir. İktidarı devirmeyi amaçlayan saklı bir eylem olarak komploların aksine, komplo teorileri iktidarı ifşa ederken aşırılaştırılmış bir istisna hâline getirir. Dünyadaki dağınık ve çoğu zaman sıradan kötülük biçimlerini tek bir iradeye bağlayan bu istisna, âdeta her şeyi yöneten görünmez bir merkeze dönüşür. Komplo teorileri, sağduyusal bilgiyi parçalama bakımından bilimle benzer bir işlev görür. Bilgi ile eylem arasındaki mesafenin açıldığı bir dünyada komplocu ifşa, yaşanan gerçekliğe aktif bir müdahaleye değil paranoyak bir bilinç durumuna çıkar. İfşanın sağladığı anlık tatmin, özneyi bir anlığına arındırır ancak komplo teorileri ne kötülüğü ortadan kaldıracak bir alternatif önerir ne de bu gizli düzenden çıkmak için bir umut aşılar. İç ile dış arasındaki tanrı vergisi bağın çözüldüğü noktada ise eski korkularımız, mutasyona uğramış bir biçimde geri döner.

Korku hikâyeleri versus komplo anlatıları

Korku, hüzün, neşe ya da aşkın aksine muhafazakâr bir duygudur. Dışsal bir uyarıcı karşısında eksilmez, artmaz yahut dönüşmez; benliğin kendini otomatik olarak korumaya almasına dayanır. Korkunun muhafazakâr duygu ekonomisi, korku hikâyelerinin de karakterini belirler. Birçok korku hikâyesi doğa-üstü veya doğal bir canavarın beklenmedik şekilde ortaya çıkmasında düğümlenir. Düzen krize girer, kurbanlar kaçışmaya başlar. Kimileri daha ilk saldırıda ruhunu teslim ederken sadece cesaretini toplayanlar bu amansız kovalamacada hayatta kalır. Finalde, bu anı tarihin sayfalarına düşülüp alışık olunan düzene geri dönülür. Hikâyedeki tekrarlı yapı alıcının deneyimi ile doğru orantılı olarak kolaylıkla tahmin edebileceği bir nedensellik sunar.

Çok ucuza mal edilen birçok korku filminin bir seriye dönüşmesinden de anlaşılabileceği üzere bu tekrarlı yapıda izleyiciyi rahatlatan bir şeyler vardır. Korku hikâyelerinde dünyanın bir sebeple her an rayından çıkabileceği ihtimalini kurmacanın güvenli sınırları eşliğinden deneyimleriz. Karanlık güçlerin göğsüne kutsal tılsımlar saplanır, uzaydan gelen “şeyler” yok edilir, tüm kasabayı dehşete düşüren nükleer balıklar er geç avlanır. Canavarın alt edilişi küçük günahlarımızın kefareti olurken sıra-dışı olanı dizginlenmeyi başarmak ne kadar doğru yolda olduğumuzu kanıtlar.

Korku hikâyelerinde, canavar ortaya çıkana kadar anlam veremediğimiz, ortaya çıktıktan sonraysa korku ve panikten kavrayamadığımız bir atmosfer vardır. Sigmund Freud bu durumu tekinsizlik (unheimlich) olarak adlandırır: tanıdık olanın yabancılaşmasıyla gerçeklik algımızı yerinden çıkaran bir eşik. Korku hikâyelerinde tekinsizlik, bastırılan geçmişin şimdiye sızmasıyla görünür ve çoğu zaman kaybedilmiş bir bütünlüğe duyulan nostaljiyi besler. Komplo teorileriyse bu zamansallığı tersine çevirir: tekinsizlik artık geçmişten değil henüz gerçekleşmemiş olanın ihtimalinin bugüne sızmasıyla ortaya çıkar ve belirsizliği kalıcı hâle getirir.

Korku hikâyeleri mitsel bir geçmişin yeniden üretimine dayanırken, komplo teorileri sürekli değişen bir gündemin etkisinde şekillenir. Komplonun belirsiz zamansallığı, aydınlanma düşüncesinin hermetik arka bahçesine kadar uzanır. Bununla birlikte modern toplumun örgütlenme sürecinde çeşitli gizli derneklerin (İlluminati, Tapınak Şövalyeleri) ülkelerin çalkantılı politik gündemini belirlediğine dair söylentiler de yükselişe geçer. Ancak komplo teorileri yalnızca geçiş dönemlerinde yükselişe geçmez; söylentilerin iktidarların ömrünü uzatmasına da hizmet eder. Richard Hofstadter, ünlü makalesinde (“The Paranoid Style in American Politics”) komplocu düşünme biçiminin patolojik bir sapmadan ziyade modern siyasetin tekrar eden bir retoriği olduğunu ileri sürer. Hofstadter’e göre “paranoyak tarz”, abartılı kuşkuculuk, aşırı hassasiyet ve komplocu bir fanteziyle dünyaya bakar. Gizli niyetler, örtük ittifaklar ve sistematik bir tehdit her yeri işgal eder. McCarthyciliğin gösterdiği üzere komplocu paranoya alt sınıfların olduğu kadar güç sahibi çevrelerin mülksüzleşme ve statü endişelerini açığa çıkarır. Öte yandan komplo teorileri belirli bir ideolojiye ya da politik pozisyona indirgenemez. Aksine, “ideolojilerin sonundan” sonra farklı grup kimlikleri için açıklayıcı ve ahlaki bir zemin sağlar.

Sanayi sonrası dönemde üretim ilişkilerinin dönüşümü, güvencesizleşen emek biçimleri ve parçalanan aidiyetler bireyleri hem maddi hem de sembolik düzeyde kırılganlaştırırken komplo teorileri iki düzlemde işlev görür. Komplo teorileri, bilişsel düzlemde, artan belirsizlik karşısında varoluşsal bir açıklama sunar. Karmaşık süreçleri niyetlere indirger ve rastlantıyı ortadan kaldırarak anlamı sabitlemeye çalışır. Korku hikâyeleri belirsizliğin yerine canavarın tehlikesi ve alt edilişini koymakla olumsuz duygu yükünü boşaltırken komplo teorileri belirsizliği bütün evrene genişletir. Sürekli yer değiştiren korku nesnesine karşı çare bitmeyen bir teyakkuzdur. Bağlamsal düzlemde ise komplo teorileri sosyal, etnik veya dinsel dışlanma deneyimleri etrafında marjinalleşen bireyleri bir araya getirerek cemaatvari bir form üretir. “Devlet aygıtı ve siyasal alanın çoğunluk açısından şeffaflığını yitirdiği; bilgiye erişimi kısıtlayan ve sadece güçlüleri kayırıyor gibi gözüken bürokratik engellerin, teknolojik bariyerlerin ve hukuki kuralların çoğaldığı” bir noktada komplo teorileri statükoya mütevazı bir eleştiridir. Meşhur bilim kurgu dizisi The X-Files’in mottosuyla “hakikatin dışarda bir yerde” olduğu ama vatandaşların erişemediği resmi düzene karşı atipik bir başkaldırıdır. Korku hikâyelerinde canavarın imhası topluluk içindeki eşitsizliği tasfiye edilip kısa bir süreliğine barış sağlar. İçgüdüsel refleksler yerine bilmenin doğru olanı yapmaya yetmediği kitlenmiş bir bilinç yapısını koyan komplo teorilerindeyse eşitsizlik derinleşirken kurtuluş belirsiz bir tarihe kadar ertelenir.

Ölmeden önce inecek var

Dünyada her gün ortalama 170 bin kişi ölüyor. Yani saatte 7 bin kişi, saniyede 2 kişi ölümün soğuk nefesini duyuyor. Ölüm nedenleri arasında yıllık 17,9 milyon kişi ile kardiyovasküler hastalıklar birinci sırada yer alırken son sıralarda meteor çarpması, otomatik makine devrilmesi ve köpek balığı saldırısı geliyor. Ölümün her yerde ve herkes için olduğu tartışma götürmeyen bir gerçek. Tarih boyunca dinler doğum ve ölüm gibi iki müdahale edilemez şey arasında olup biten hayatı anlamlandırmaya çalışmıştır. Fakat bu ölüm istatistiklerinde görebileceğimiz gibi günümüzde ölüm bir risk hesabına indirgeniyor. Tehlikeleri kayıt altına alıp tedbirini alan modern güvenlik sistemleri ölümden arındırılmış bir hayat vaat ediyor. Birtakım hesaplanamayan unsurlar nedeniyle ölüm hâlen sistemsel bir hata (fatal eror) olarak kendini gösteriyor ancak ölümü, en azından başkalarının ölümünü, kişisel ve müşterek bir repertuvarla deneyimleme olanağı modern risk kültüründe giderek zorlaşıyor.

Korku hikâyeleri, ölümün yaşam döngüsünün iki ucunu -yıkım ve kurtuluşu- yan yana getiren kolektif bir deneyim olarak anlamlandırılmasına olanak tanımıştı. Komplo teorileriyse ölümün sistem-dışı edildiği bir nedensellik zincirinde en küçük farkların bile muazzam bir tehdit olarak algılanabileceği bir bağlamda hareket etmektedir. Hayatın nihai durağını hatırlayıp kendimizi toparlamak yerine dikkatimizi, kolu her yere uzanan kötülük şebekelerine çeviriyoruz. Ölümün açıklanamaz dehşetine katlanmaktansa anonim bir tehlikenin hayatımızı nasıl kuşattığını kanıtlamak daha “makul” bir seçenek olabilir. Tabii cinnet sınırına gelip, henüz gerçekleşmemiş bir kıyameti beklemenin zararlarını saymazsanız.

Failliği faniliğine ağır basan biz modernler için Son Durak (Final Destination, 2000–2025) serisi, bir komplo olarak ölümün hayatımızda kazandığı değere odaklanıyor. Film aslında zaman zaman duyduğumuz, son anda düşen uçağa binmeyen ya da o yoldan gitmeyerek ölümden dönenlerin hikâyesine yaslanıyor. “Ölümün” planını bir şekilde atlatan kurbanlardan nasıl intikam aldığını; tuhaf kazalar, bol patlama ve katlanan, birkaç parçaya ayrılan ve uçuşan cesetler eşliğinde gösteriyor. Konvansiyonel korku hikâyelerinde ölüm, kurbanların katillerine farkında olmadan adım adım yaklaşmasıyla ortaya çıkar. Son Durak’taysa daha en başından tüm kurbanların öleceğini bilmenin rahatlığı, gülmenin kötücül tarafını rahatça ortaya dökmemize olanak tanır. Ölüm anlarındaki şaşırtmacaları saymazsak, bu aksiyon sarmalı genellikle tam da beklediğimiz gibi tamamlanır. Öte yandan, ölüm anını rüyasında gören bir karakterin yanındaki grubu çok da farkında olmadan kurtarmasıyla başlayan olaylar zincirinin, kahramanlarını komplocu bir zihin durumuna sürüklemesi üzerine düşünülmeye değerdir.

Tesadüflerin ardında bir mantığın olduğuna inandığımızda, her şey gizli ve kuşatıcı bir planın parçası olarak görünmeye başlar. Tanrı’nın işaretleri, bilimin doğa yasaları ya da komplo teorilerinin paranoyak mantığını buluşturan bu ortak başlangıç noktası, bilinemezi kabul etmeyi ve umut etmeyi bıraktığımızda varlığımızı çıkışı olmayan bir hücreye mahkûm eder. Son Durak komplo teorilerinin işleyiş biçimini tersine çeviriyor. Komplo teorileri varlığımızı tehdit eden ama tam olarak bilinemeyen nedensellik zincirini belirgin bir özneyi ifşa etmekle anlaşılır kılar. Kötü öznenin görünürlüğü sayesinde kanılarımız hızlıca kanıta dönüşür; nasıl, ne için ve ne soruları yanıtsız kalmasına rağmen çok iyi bildiğimiz “kim”in şeytaniliğine tutunuruz. Filmdeyse aslında yakından tanıdığımız ölüm fenomeni, çifte bir işlemle komplolaştırılır. Bir yandan ölüm, soyut bir tasarımın fail nedeni (causa efficiens) olarak tanımlanır. Diğer yandan hayatta kalan grubun peşine düşen görünmez bir intikamcı olarak kişiselleştirilir. Her nefsin tadacağı, daha doğrusu tatmakta olduğu bir duyguyu askıya alan bu özel bakış açısı filmdeki ceset festivalinin komplocu bir şekilde söylemselleşmesine yol açar.

Komplo mantığının üç ilkesi

Komplo söyleminin birinci unsuru “tesadüflere yer olmamasıdır”. Komplo teorilerinin “ifşa ettiği” gerçeklik, mutlak bir gücün tasarımıdır. Komplo teorileri iyi ile kötü arasındaki keskin ayrımdan hareket eder; korkunç olan bize asla benzemeyen varlıkların başımıza açtığı bir felaket olarak kurgulanır. Filmde de ölümün geleneksel olarak korkunç ama bilgece rolünden soyutlandığına tanık oluruz. Seride yalnızca tek bir sahnede görünüp tüylerimizi ürperten cenaze levazımatçısının söylediği gibi kurbanlar “bir kedinin kuyruğundan tuttuğu fareler” olarak ölümün sadist planına yakalanmıştır. Bu noktada ölüm, bir meleğin ya da adil bir tanrının hizmetkârı olmaktan çıkar. Seküler evren içinde işleyen, doğal ama açıklanamayan bir kötü güce dönüşür. Onun planında tesadüflere yer yoktur; ancak tüm olaylar zincirinin neden görüldüğünü bilmediğimiz bir rüyayla başlaması bu belirlenmişliğin içinde esrarengiz bir boşluk meydana getirir. Tıpkı kimsenin farkında değilken komplocu zihnin bu kötülük planını nasıl kavradığının cevapsız kalması gibi bu rüyalar da tam olarak açıklığa kavuşmaz.

Komplo söyleminin ikinci unsuru “hiçbir şeyin göründüğü gibi” olmamasıdır. Komplocu zihin, Poppercı “olguların teori yüklü olduğu” ilkesine canı gönülden katılır. Fark edilmeyen detaylar, gizli bir planın işaretleri olarak belgelenip şişkin kanıt dosyalarına konulur. Bu bağlamda komplo teorileri, herkesin aşina olduğu bir sağduyuya ya da ortak geçmişten ziyade paranoya olarak görülebilecek bir arka plana yaslanır. Kameranın bir cam kırığına, incelmiş bir urgana veya aniden çalan bir telefona yakın plan girmesiyle sıradan nesnelerin ya da önemsiz aksiliklerin aslında büyük bir yıkımın habercisi olduğu vurgulanır. Ölüm ile hayat arasındaki fark işaretlerde gizli olduğundan, kurbanların çevresine karşı yaşamsal bir dikkat (attention à la vie) geliştirmeleri tek seçenekleridir. Çünkü sıradanlığın otomatizmine yapışan ölüm, itinayla kazınmadığı takdirde onları kendi sonlarına götürebilir. Film boyunca hayatta kalma içgüdüsünün adım adım paranoyak bir grup kimliğine dönüşmesi dikkat çekicidir. Başlangıçta kaza anını rüyasında gören kahramanı ele geçiren kaygı kişisel bir hezeyan olarak damgalanır; ancak her ölüm, kazadan önce aralarındaki ilişki yüzeysel bir aşinalığın ötesine geçmeyen bu insanları birbirine bağlar.

Komplo söyleminin üçüncü unsuru “her şeyin birbiri ile bağlantılı” olmasıdır. Tüm hadiseler, yanlışlanamaz bir nedensellikle birbirine kenetlenmiştir. Bu noktada komplo teorileri, değişimin sert darbelerine rağmen planın varlığını sürdürdüğü şaşmaz bir yol öngörür. Devrimler, darbeler, savaşlar gibi büyük kırılma anları bile onu yolundan çıkaramaz. Tüm bu tarihsel anlar, bizzat bu sarsılmaz planın araçlarıdır. Bu noktada gizli niyetler mutlak bir kötülüğe çıktığından insani faile yer kalmaz. Sonuçta büyük resme bakıldığında herkes, karanlık güçlerin kullanıp attığı piyonlar değil midir?

Filmin düğüm bölümünün bu bağlantısallık unsuru üzerine kurulduğu söylenebilir. Her ölümün biricik değil bir tasarımın içinde birbiri ile bağlantılı homojen bileşenler olarak tanımlanması filmin sürekli vurguladığı ana fikirdir. Tüm ölümlerin yüz binde bir gerçekleşecek mekanik aksaklıklarla meydana gelmesi, bu bağlantısallık vurgusunu güçlendirir. Düşen bir bozuk para bir treni rayından çıkarır; gevşek bir vida ya da prizde unutulan bir kablo, mekanik bir yıkımın başlangıcına dönüşür. En sıradan nesneler birbirine eklemlenerek kaçınılmaz sonu hazırlar. Böylece tesadüf gibi görünen her küçük sapma, aslında büyük planın titizlikle işleyen bir parçası hâline gelir.

Filmde insani faillik hepten gözden çıkarılmış değildir; bir direniş unsuru olarak varlığını sürdürür. Ölümleri bir süreliğine ertelenen kurbanlar istisnai kazalar içinde ölümün bir örüntü takip ettiğini fark etmeye başlar. Tüm kurbanların kazadan kurtuluş sırasına göre can vermesi, sonraki hamleyi tahmin edilebilir kılar. Bununla birlikte en popüler komploların gösterdiği gibi, her şeyi anlamak düzene müdahale edilebileceği anlamına gelmez. Ölümün kontrol edilemiyor olması, kurbanların aklına hayatı kontrol altına alma olasılığını getirir. Hiçbir şeyin olmadığı bir klinik odasında ya da her nesnenin sistematik olarak birbirine bağlandığı bir kulübede ölümden saklanabilirsiniz ama asla kaçamazsınız. Üstelik seçilmemiş bir hayatın çıkış bileti olarak intihar seçeneği de devre dışı bırakılmıştır.

İkinci filmden itibaren ölümün temsilcisi levazımatçının yönlendirmesiyle planın kurallarını, daha doğrusu ölümün nasıl kandırılacağını öğreniriz. Ölümden dönen her kişinin hayatının bedeli, aslında maliyetin başka birine yüklenmesidir. Ortadan kaldırılan hayatlar işlemsel bir değere sahip olduğuna göre yer değiştirebilir, eklenebilir veya çıkarılabilir. Önemli olan, hayat ile ölüm arasındaki “sayısal” dengeyi tutturmaktır. Hesapta olmayan bir hayatın başlaması listeyi geçersiz kılar ve ölümü yeniden başlamak zorunda bırakır yahut listedeki biri, başka birini öldürerek onun kalan ömür “puanlarına” el koyabilir. Seride işe yarayan tek yöntemse listedekilerin bir anlığına ölüp sonra tekrar hayata dönmesiyle yeni bir yaşam hakkı kazanmasıdır. Elbette ki öldürerek ya da ölerek kazanılan puanların süresi bilinmezliğini korur ancak biraz daha fazla yaşama arzusu, birçok insan gibi kahramanlarımıza da normalde yapmayacakları şeyleri yaptırır. Film, komplocu zihnin aradığı türden bir “kaçış kanıtı” sunmamasıyla, komplo sistemin esnekliğini ve kendini yeniden kurma kapasitesini gösterir. Ölümün aşılabilir ya da en azından aldatılabilir olduğu fikri, bir özgürleşme imkânı olmaktan çok, planın daha da derinleşmesine hizmet eder.

Komplo teorileri, ölümü dünyadan izole eden modern hayat rejiminin bilişsel birer sonucudur. Ölümün dayattığı kırılganlık ve sonluluk deneyimini kabullenmek yerine bu deneyim mutlak bir kötülük düzenine yansıtırlar. Hikmetli ve adil bir Tanrı’nın yüceltilmesi bu kırılganlığın kabulünden kaynaklanan bir teselliydi. Komplo teorileri tanıdık ama çevrilemez bir tehlikeyi ifşa etmekle varoluşsal yaralarımızı derinleştiriyor. Öznenin dikkatini kendi sınırlarıyla yüzleşmekten uzaklaştırıp her şeyi kuşatan bir kötülük düzenine yöneltmesi iradelerimizi askıya alıyor. Açıklayabilen ama değiştiremeyen komplocu bilinç, büyük resme gömülürken yakınlarındaki gerçek insanlık manzaralarını ıskalıyor ve nasıl olduğunu anlamadan kendi son durağına varıyor.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.