Batı tahayyülünde Müslümanların canavarlaştırılması nasıl bir tarihe dayanıyor?

Batı tahayyülünde Müslümanların canavar olarak görülmesi çok ilgi çekici bir konu. Ve kitabınız literatürde önemli bir boşluğu dolduruyor. Böyle bir kitap yazma fikri nasıl doğdu?

Kitabınızda çok uzun bir zaman dilimini ve geniş bir coğrafyayı ele alıyorsunuz. Bu kadar uzun zaman boyunca, dünyanın farklı yerlerinde Müslümanların canavar olarak tahayyül edilmesinin nedeni nedir?

Bu kitapta incelediğim uzun zaman dilimi ve geniş coğrafya nedeniyle, çalışma alanımı başka şekillerde daraltmak zorunda kaldım. Özellikle, vücudu normal insandan farklı, uğursuz (ya da korkunç ve şiddet içeren şeyler yapan) ve canavar olduğu tenlerinden ve vücutlarındaki bazı uzuvlardan belli olan spesifik bir canavar türüne odaklanmam gerekti. Başlangıçta çalışmamı bu şekilde sınırlandırdığım için de bu canavar türünün serencamını 1400 yıl boyunca takip etmem mümkün oldu.

Kitabınızda Türk canavarlar için ayrı bir bölüm açıyorsunuz. Türk canavarların diğerlerinden ayrı olarak kategorileştirilmesinin sebebi nedir?

Türk canavarların ortaya çıkmasının bir sebebi Türklerin siyasi gücünün ve alanının genişlemesinden duyulan endişe. Ayrıca, bu canavarlar Hristiyan ve Avrupa kimliği hakkındaki daha büyük bir söylemin ve Türk bedenlerin bu söyleme yol açtığı tehdidin birer parçaları. Bu bölümde bir Türk’ün yüzünü temsil eden Türk kafası adındaki tatlıdan ve bir Türk’ün kesilmiş kafasının aksesuar olarak yer aldığı bir oyunun tasvir edildiği bir tablodan bahsediyorum.

Ebu Gureyb’in, Guantanamo’nun gerçekleştirilmesinin sebebi Müslümanların canavarlaştırılmasıdır, diyorsunuz. Bunu açıklar mısınız?

Müslüman canavar bazı akademisyenlerin antropoloji dedikleri şeye sahiptir, yani tarihe. Müslümanların hatırı sayılır sayıdaki olumsuz imge ve temsilleri, gerçekte olmayan ancak insanların zihinlerinde/hayallerinde varlığını sürdüren bir figür yarattı. Aynısı, diğer marjinalleşmiş ya da aşağılanmış topluluklarda da görülmüştür.

Edward Said, muhayyilenin kendisine has bir gücü olduğundan bahseder, bu diğerleri hakkında yarattığımız bir gerçekliktir. Tabii ki her toplulukta kötü insanlar vardır. Ancak bu, tüm toplumu aşağılık olarak addetmekten oldukça farklı bir şey. Bu hikâyeyi daha önce Yahudiler, Afro-Amerikalılar ve göçmenler konusunda gördük.

Canavarlaştırılan “öteki” kadınların Batı tahayyülünde nasıl yer bulduğunu anlatabilir misiniz?

Erkeklere nazaran daha az sayıda kadın Müslüman canavar var. Ben bunun kısmen cinsiyet ve cinsiyetçi şiddetten duyulan korkuyla açıklanabileceğini düşünüyorum. Erkekler cinsel saldırı ve fiziksel güçlerinden dolayı daha korkutucu olabilir. Bu yüzden filmlerde canavarlar genellikle erkektir.

Tabii ki kadınlar çok daha az tehdit arz ediyorlar ve bu kitapta ayrıntılı bir şekilde gösterdiğim gibi birtakım kadın Müslüman canavarlar var olsa da, sayıları erkeklere nazaran oldukça az. Müslüman kadınlar daha tipik olarak, akademisyenlerin cinsiyetçi oryantalizm olarak adlandırdıkları, genç kızların ve kadınların baştan çıkarıcı, bazen de cinsel anlamda güçlü, ancak en nihayetinde erkeğin tahakkümü altında oldukları şeyin bir parçası olmuşlardır. Özellikle sömürgeleştirilmiş kadınlar, genellikle, siyasi güçle ele geçirilmiş başka bir alan gibi, tüketilebilir nesneler olarak görülmüştür.

Kitabınızı “Müslüman canavarlar arşivi” olarak tanımlıyorsunuz. Bu arşivi kuran canavarların Ortaçağ’da doğaüstü özellikleri, günümüzde ise inançları ve “farklı görünüşleri” üzerinden ötekileştirilme süreci hakkında neler söyleyebilirsiniz?

Araştırmam sırasında fark ettiğim ve şaşırdığım şeylerden biri bu canavarların soyunun modern zamanlarda tükenmemesiydi.

Yıllar önce bu çalışmaya başladığımda ve bu kitabı yazdığımda, rasyonalizm çağının başlaması ile birlikte insanların artık bu nevi canavarlar tahayyül etmeyi ve üretmeyi bırakmış olacağını zannetmiştim.

Bunun yerine, canavarların muhayyilenin bir parçası olmaya devam ettiğini ama biçim değiştirdiğini fark ettim. Bir anlamda canavarların görünümleri zamana uygun hâle gelmişti.

• Ortaçağ’da Müslümanlar canavarlar köpek başlı insanlar ve Sarazen canavarlar (dehşet verici devler ve yamyamlar) gibi tahayyül ediliyordu. Bu durum klasik dönem canavarları ve öteki insanların bedenleri hakkında duyulan korkuyu yansıtmaktadır. Köpek başlı adamın hem Yahudi hem de Müslüman versiyonları vardır. Kara Sarazen de Müslüman, Yahudi ve Afrikalıyı temsil eden melez bir canavardır, yani başlıca canavarların hepsi tek bir korkunç yaratıkta birleştirilmiştir. Daha sonra, canavarlar tamamen doğaüstü olmaktan saf kötülere, yani Hristiyan azizlere işkence yapan Türk canavarlara veya daha yakın zamanda gotik korkuda, Avrupa’daki etnik kaygıları temsil eden vampirler ve mumyalara evrilmiştir. Tüm bunların hepsini kitapta detaylı bir şekilde anlatıyorum.

Kitabınızda ele aldığınız canavarlaştırma süreci ile bilhassa son yirmi yıldır dünyanın gündeminde olan İslamofobi arasındaki farkı açıklayabilir misiniz?

İslamofobi, kitapta anlattığım uzun zaman diliminde geçerli olan Müslüman karşıtı söylemden biraz daha farklı bir şey. Müslüman karşıtı söylem genel olarak bedensel farklılıklardan duyulan kaygı ile bağlantılı. Eskiden kimlik sıklıkla etnik köken yoluyla açıklanırdı. Ancak modern görüşte ırk farklı bir şekilde açıklanmaktadır.

Ayrıca, canavarlar ve doğaüstü olaylarla ilgili inanılan şeyler, artık çoğu modern insanın yaşamının bir parçası olmaktan çıkmıştır. Söyleyeceğim son şey şu: Bu iki sorun -Müslüman canavarlar ve modern İslamofobi- insan komşumuz için anlayış ve şefkat eksikliğine dayanan daha geniş bir kimlik politikası tarihinin parçasıdır.