Komplo teorileri neden güçleniyor? Psikolojik ve toplumsal nedenler

Gece yarısı telefona gömülmüş birini düşünün. Ekranda hızla akan videolar, kırpılmış konuşmalar, birbirine eklenmiş fotoğraflar, “Asıl gerçeği size söylemiyorlar.” diye başlayan cümleler. O kişi çoğu zaman bir budala değildir; hatta çoğu zaman fazlasıyla uyanıktır. Bir şeylerin tutmadığını, resmî açıklamaların eksik kaldığını, otoritenin dilinde boşluklar dolaştığını sezmiştir. İçini kemiren duygu budur: Ortada bir sis vardır ve bu sis kendi kendine oluşmamıştır. Komplo teorileri tam da bu sisin içinde doğar. İnsan zihninin örüntü arama iştahı, tarih boyunca birikmiş güvensizlik deneyimi, siyasal kapalı devreler ve eşitsiz bilgi akışı burada birbirine değip kısa devre yapmaya başlar.

O bakış bazen isabetli bir şüphe üretir, bazen de her çatlağın arkasına dev bir fail yerleştirir. Ayrım burada önemlidir.

Komplo teorilerini anlamak için önce onları alaya almanın verdiği kolay hazdan vazgeçmek gerekir. Çünkü bu teoriler, bir yanılgı biçimi olsalar bile, çoğu zaman gerçek bir yaradan sızarlar. İnsanlar durup dururken gizli planlara inanmaz. Dünyayı bütünüyle rastlantıya teslim etmek de kolay bir iş değildir. Hele modern hayat, kararların uzak merkezlerde alındığı, ekonomik süreçlerin teknik bir sis perdesiyle saklandığı, devlet ile şirket arasındaki sınırların bulanıklaştığı bir düzene dönüşmüşse, zihin ister istemez görünenin arkasına bakmaya koyulur. O bakış bazen isabetli bir şüphe üretir, bazen de her çatlağın arkasına dev bir fail yerleştirir. Ayrım burada önemlidir. Komplo teorilerinin varlığı, siyasette ve tarihte gerçek komploların hiç olmadığı anlamına gelmez. Tarih gizli pazarlıkların, örtülü operasyonların, manipülatif propaganda ağlarının, belgeleri yıllar sonra ortaya çıkan kirli ittifakların örnekleriyle doludur. Sorun, hakiki siyasal komploları ciddiye alan eleştirel akılla, her olayı görünmez ve her şeye kadir bir merkezin eseri gibi okuyan kapanmış zihin arasında başlar.

Sorun, hakiki siyasal komploları ciddiye alan eleştirel akılla, her olayı görünmez ve her şeye kadir bir merkezin eseri gibi okuyan kapanmış zihin arasında başlar.

İnsan yavrusu dünyaya açıklama ihtiyacıyla gelir. Bu ihtiyacın ilk biçimi kelimelerle kurulmaz; bakışla, sesle, ritimle, yüz ifadeleriyle kurulur. Bebek, bakım verenin yüzünde bir duygu okur, ses tonunda bir niyet sezer, odadaki gerilimi anlamlandıramasa da içine alır. Gelişimsel psikoloji bize çok erken dönemden itibaren zihnin nedensellik peşinde olduğunu gösterir. Çocuklar olayların “neden öyle olduğunu” merak ederken aslında yalnız bilgi toplamıyorlardır, dünyayı öngörülebilir kılmaya çalışıyorlardır. Güvenli bir gelişim çizgisinde bu arayış, bakım verenin tutarlılığıyla yumuşar. Çocuk, her karanlık sesi tehdit diye yorumlamak zorunda kalmaz. Her belirsizliği tehdit olarak okumaz. Fakat bakım çevresi dağınıksa, mesajlar çelişkiliyse, görünürde başka, perde arkasında başka bir hava esiyorsa, zihin çok erken yaşta şu dersi öğrenebilir: Asıl olan saklanmıştır.

Bu, komplo teorilerinin çocuklukta doğduğu anlamına gelmez ama zihinsel altyapının burada biçimlenmeye başladığını söylemek gerekir. Gelişim yalnızca bilişsel yeteneklerin artışı değildir, o aynı zamanda belirsizliğe ne kadar dayanabildiğimizin altyapısıdır. Bazı insanlar boşlukla yaşayabilir. “Bilmiyorum” cümlesi onları parçalamaz. Bazıları içinse boşluk uzun sürmez, zihin o aralığı hızla doldurur. Çünkü açıklamasızlık kaygı üretir, kaygı da fail arar. Fail bulunduğunda dünya birden düzene girer. Acı, rastlantı olmaktan çıkar ve planın parçası hâline gelir. Plan kötü ya da korkutucu olabilir ama en azından vardır. Bu yüzden komplo teorileri pek çok insana sadece bilgi sunmaz, duygusal bir rahatlama da verir. Dağınık olayları birbirine bağlar, karmaşayı hikâyeye dönüştürür, tesadüfü niyete çevirir.

Çocuk, her karanlık sesi tehdit diye yorumlamak zorunda kalmaz.

Antropolojik düzeyde bakıldığında da bu eğilim şaşırtıcı değildir. İnsan türü uzun evrimsel tarihinde belirsiz çevrelerde hayatta kaldı. Çalıların arasındaki hışırtıyı rüzgâr sanmakla, görünmeyen bir fail varmış gibi davranmak arasında eşit sonuçlar yoktu. Kimi zaman gereğinden fazla tetikte olmak hayatta kalmanın bedeliydi. İnsan zihni bu yüzden niyet, örüntü ve fail sezmeye yatkındır. Bulutlarda yüz görmek, tesadüflerde anlam aramak, dağınık işaretleri birbirine bağlamak birer arıza olarak değil abartıya açık hayatta kalma mirasları olarak düşünülebilir. Eski toplumlarda bu eğilim mitlerle, ruhlarla, kehanetlerle, büyüyle iç içe geçti. Modern dünyadaysa aynı eğilim, teknoloji ve medya çağının malzemeleriyle yeni formlar kazandı. Ruhların yerini derin devlet, algoritma, küresel ağ, biyolojik müdahale, veri sömürüsü aldı.

Yine de burada sadece evrimsel ya da bilişsel bir hikâye anlatmak eksik kalır. Çünkü komplo teorileri bir zihinsel yatkınlığın ürünü olmakla kalmaz, toplumsal zeminin de ürünüdür. İnsanlar, kurumsal güvenin aşındığı, bilgi kaynaklarının parçalandığı, temsil mekanizmalarının inandırıcılığını yitirdiği dönemlerde bu teorilere daha açık hâle gelir. Modern kapitalist düzen tam da böyle bir zemin üretir. Çalışan biri şirketinde hangi kararların niçin alındığını bilmez. Tüketici, satın aldığı ürünün verisinin kimlerle paylaşıldığını tam olarak göremez. Yurttaş, bütçe tercihlerinin hangi lobiler ve hangi pazarlıklarla şekillendiğini öğrenemez. Finansal sistem, gündelik dile çevrilmesi zor teknik terimlerin arkasına saklanır. Medya, haberle reklamı, kamusal bilgiyle sponsorluk ilişkisini çoğu zaman aynı akış içinde eritir. Böyle bir düzende güvensizlik bir sapma değildir, öğrenilmiş ve gerçekçi bir toplumsal duygudur.

Bebek, bakım verenin yüzünde bir duygu okur, ses tonunda bir niyet sezer, odadaki gerilimi anlamlandıramasa da içine alır.

Bilgi asimetrisi burada kilit kavramdır. Birileri çok şey bilir, çok şey ölçer, çok şey kaydeder; çoğunluka kendisi hakkında toplanan verinin kapsamını bile tam seçemez. Bu eşitsizlik, insanı çıplak bırakır. Dünyanın mekanizmaları üstünden konuşulur ama o mekanizmalara halkın eli değmez. İşte komplo teorileri, bu kapanmış mekanizmalara karşı halkın ürettiği yabanıl bir bilgi siyaseti gibi de okunabilir. El yordamıyla kurulur, çoğu zaman kanıt disiplini zayıftır, sık sık ölçüyü kaçırır ama beslendiği duygunun toplumsal kökü gerçektir: “Bizden saklanan bir şey var.” Bu cümle bazen yanılsamaya çıkar, bazen de düpedüz doğrudur.

Burada ince bir ayrım yapmak gerekir. Eleştirel şüphe, kamusal hayatın sağlığı için gereklidir. İktidara soru sormak, resmi anlatıyı didiklemek, belge istemek, çıkar ağlarını izlemek, tarihin karanlık dosyalarını açmak demokratik refleksin parçasıdır. Fakat şüphe kanıtla bağını kaybettiğinde, her veriyi daha büyük bir planın işareti saydığında, aksine kanıtı bile planın parçası gibi yorumladığında kapalı bir evrene dönüşür. Komplo teorilerinin en sarsıcı tarafı da budur: Kendi kendini besleyen bir yorum düzeni kurarlar. Bir şey kanıtlanamadığında “demek ki çok iyi gizlenmiş” denir; kanıt çıktığında da “zaten bunu bekliyorduk”. Böylece teori dünyanın üstüne kapanır; dünya artık teoriyi sınamaz, teori dünyayı yalayıp yutar.

Bu, komplo teorilerinin çocuklukta doğduğu anlamına gelmez ama zihinsel altyapının burada biçimlenmeye başladığını söylemek gerekir.

Toplumsal hayatın son yıllardaki ritmi bu kapanmayı hızlandırdı. Sosyal medya, parçalı bilgiyi duygusal yoğunlukla servis ediyor. İnsanlar uzun araştırma dosyalarıyla değil, sarsıcı montajlarla, bağlamından koparılmış cümlelerle, yüz ifadeleriyle, “itiraf” etkisi yaratan videolarla karşılaşıyor. İnsan bu hengamede soğukkanlı bir araştırmacı gibi değil, tehdit algısına açık bir rehin oluveriyor. Bir şey çarpıcıysa doğruya daha yakınmış gibi hissediliyor. Bir şey abartılıyorsa daha gerçek sanılıyor. Kalabalığın ortak tedirginliği, tek tek insanların yargısını kuvvetlendiriyor. “Bu kadar kişi boşuna mı şüpheleniyor?” sorusu, dijital çağın en güçlü duygusal girdaplarından biri hâline geliyor.

Gelişimsel psikoloji açısından bakıldığında, ergenlik ve genç yetişkinlik dönemleri bu anlatılara özellikle açık olabilir. Çünkü bu dönemler otoriteyle hesaplaşmanın, kimlik kurmanın, sahte olanla hakiki olanı ayırmaya çalışmanın yoğunlaştığı evrelerdir. Genç zihin, yetişkinlerin dilindeki yarıkları fark eder. Öğretilen değerlerle yaşanan dünya arasındaki mesafeyi görür. Eşitlik denirken ayrıcalığın, özgürlük denirken denetimin, şeffaflık denirken kapalılığın hüküm sürdüğünü sezdiğinde öfke de duyar, merak da. Bu merak yapıcı bir siyasal bilince, güçlü bir araştırma etiğine dönüşebilir. Uygun toplumsal ve eğitsel kanallar yoksa aynı enerji komplo anlatılarına da akabilir. Çünkü komplo teorileri genç zihne üç şey vaat eder: perdenin arkasını görme hazzı, seçilmiş azınlığa ait olma duygusu ve karmaşık dünyayı tek bir anahtar açıklamayla çözme ferahlığı.

Sürekli kuşku üreten, herkesi ikiyüzlü sayan, dünyayı sinsi niyetlerin alanı gibi sunan bir kültürel atmosferde büyüyen çocuk, toplumsal gerçekliği çoğu zaman böyle okumayı öğrenir.

Ailenin ve erken sosyal çevrenin dili de burada önemlidir. Sürekli kuşku üreten, herkesi ikiyüzlü sayan, dünyayı sinsi niyetlerin alanı gibi sunan bir kültürel atmosferde büyüyen çocuk, toplumsal gerçekliği çoğu zaman böyle okumayı öğrenir. Tersine, her kurumu masum sayan, çatışmayı görünmez kılan, eleştiriyi ayıp kabul eden çevreler de kişiyi savunmasız bırakır; ilk büyük hayal kırıklığında sarsıntı daha sert olur. Sağlıklı toplumsal bilinç ne kör teslimiyetten ne de sınırsız paranoyadan beslenir. İkisi de insanı gerçeklikle bağından uzaklaştırır. Biri onu kolay yönetilir hâle getirir, öteki kolay manipüle edilir hâle.

Komplo teorilerinin çekiciliğinde bir tür ahlaki rahatlık da vardır. Dünyadaki acı ve eşitsizliğin kaynağını birkaç kötü aktöre bağlamak, yapısal karmaşıklıkla uğraşmaktan daha kolaydır. Oysa çağdaş kapitalizm, kötülüğünü çoğu zaman tek bir gizli masada toplamaz. Karar ağları dağınıktır, sorumluluk zincirleri parçalıdır, zarar üreten süreçler birçok küçük rıza ve birçok görünmez mekanizma üzerinden işler. İşte bu da ayrı bir güçlük yaratır. İnsan zihni somut fail ister; sistemse çoğu zaman yüzsüzdür. Komplo teorisi bu yüzsüzlüğe bir yüz çizer. Bunu yaptığı anda dünya anlaşılır hâle gelir. Eksik, çarpık, bazen tehlikeli bir anlaşılma olsa da yine de yatıştırıcıdır.

Buradan bakınca komplo teorileriyle mücadele, insanlara tepeden “saçmalamayın” demekle yürümez. Daha derin bir emek gerekir. Kurumsal şeffaflık, hesap verebilirlik, kamusal dilin berraklaşması, medyanın bağımsızlığı, eğitimin eleştirel düşünmeyi kuru slogan olmaktan çıkarıp pratik bir beceriye dönüştürmesi gerekir. Çocuklara ve gençlere, her boşluğu hızla kapatmak yerine belirsizlikle bir süre yaşayabilmenin zihinsel terbiyesi kazandırılmalıdır. Kanıtın ne olduğunu, tanıklığın nasıl tartıldığını, ihtimal ile kesinlik arasındaki mesafeyi, yapısal analiz ile kişiselleştirilmiş suçlama arasındaki farkı öğrenmek burada önem teşkil eder. Aynı ölçüde önemli olan başka bir şey daha var: insanların güvensizlik duygusunu aşağılamamak. Çünkü aşağılanan güvensizlik, daha karanlık anlatıların kucağına itilmektedir.

Dünyadaki acı ve eşitsizliğin kaynağını birkaç kötü aktöre bağlamak, yapısal karmaşıklıkla uğraşmaktan daha kolaydır.

Belki de mesele en sonunda şurada düğümleniyor: İnsan zihni anlam ister, toplum ise güven verecek bir açıklık üretmek zorundadır. Bu ikisi birbirinden koptuğunda, araya komplo anlatıları doluşur. Onlar bazen çıldırmış bir şüphenin dili olur, bazen bastırılmış bir toplumsal sezginin kaba taslağı. İçlerinde hem haklı bir alarm hem de tehlikeli bir savrulma taşıyabilirler. Bu yüzden onlara bakarken aynı anda iki şeyi akılda tutmak gerekir. Dünyada gerçekten gizlenen, çarpıtılan, planlanan şeyler vardır. Ama her karanlık alan tek bir merkezden yönetilen kusursuz bir senaryonun ürünü değildir. İnsanlık tarihi hem niyetlerin hem dağınık sonuçların hem örgütlü kötülüklerin hem de yapısal körlüklerin tarihidir.

Bugün ihtiyaç duyduğumuz şey ne safdil bir iyimserlik ne de her şeyi yutan bir kuşku kültürü. Daha zor, daha olgun bir yer burası. Gözünü açık tutan ama her gölgeye canavar yüzü çizmeyen, iktidarın sırlarına karşı uyanık duran ama kanıt disiplinini elden bırakmayan, insan zihninin korkularını tanıyan ama o korkuları düşüncenin efendisi yapmayan bir ortak akıl. Belki ancak o zaman komplo teorilerinin neden bu kadar güçlü olduğunu gerçekten anlayabiliriz. Ve belki ancak o zaman bu dünyayı daha az sisli, daha az aldatıcı, daha yaşanır bir yer hâline getirebiliriz.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.