Doğu’nun yazgısı, Batı’daki yazması

10:00, 05/11/2024, SalıG: Güncelleme: 10:10, 05/11/2024, Salı

Diğer

Dijital haberciliğin güvenilir adresi: Tıkla ve GZT'yi Google'da favorilerine ekle!

ABD'deki Kongre Kütüphanesi'nde bulunan bu Acaib'ül-Mahlukât kitabı bugün Doğu'ya ait pek çok yazma eser, Avrupa’nın çeşitli kütüphanelerinde sergilenmekte.

Doğu'ya ait pek çok yazma eserin Avrupa’nın çeşitli kütüphanelerinde yer aldığı, hazırlanan katalog çalışmalarıyla sabit. İsveç Kraliyet Kütüphanesi, İsveç’te bulunan Uppsala Üniversitesi Kütüphanesi, aynı şekilde Kopenhag Üniversitesi’nin kütüphanesi sayıları binlerle ifade edilen Doğu yazma eserlerine sahiptirler. Bu durum İngiltere ve Fransa gibi ülkelerde ise Doğu ile daha fazla temasta bulunmuş olmaları sebebiyle doğal olarak çok daha fazladır. Amerika, Kanada, tabi Rusya ve hatta İskoçya gibi daha nice ülke de buna dahil edilebilir.

Asırlarca kendilerinden istifade edilen bir materyal olarak insanlık kültür tarihinin en önemli unsurlarından olan yazma eserler
, bugün dünyanın çeşitli noktalarında bulunan pek çok dilde sayısız adediyle
, tarihte yerine getirdikleri vazifelerini sürdürüyor.

Avrupa kütüphanelerinde bulunan çok sayıda Arapça, Türkçe ve Farsça eser bir gerçeğe işaret ederken; diplomatik, askerî, ticarî ve daha pek çok yolla Batı'ya geçen bu eserler, aynı zamanda özellikle Doğu ile Batı arasındaki temasın bugün en canlı şahitlerinden.

Doğu medeniyetlerinde ait yazma eserlerin oldukça önemli bir bölümünü bugün Batı'daki kütüphanelerde bulunmasıyla ilgili belki kalınca bir kitap hacmini oluşturacak ölçüde malumat var. Örneğin, dakik bir araştırmayla 40 bin Arapça el yazmasının
ikisi Berlin’de
olmak üzere Almanya’nın 3 büyük kütüphanesinde
yer aldığı tespit edilebilir.

Almanya’da bulunan Yazma Eserler Araştırma Merkezi
’nin Hamburg Üniversitesi
ile birlikte yaptığı, "Y
azma Eserlerin Kökenleri ve Alman Kütüphanelerine Ulaşım Şekilleri"
başlıklı çalışma bu konu hakkında bir hayli dikkat çekici bilgiler sunuyor. Geçmiş yıllarda kitapların taşınması esnasında yaşanan kayıplar
sebebiyle araştırmacıların benzer bir nakil hadisesinin bir daha olmamasını istediği Almanya’da, yazma eserler yerlerinde iyi şekilde korunuyor olsa da yine de epey bir eser kayıp durumda.

Mevzuyu Almanya
örneği üzerinden inceleyecek olursak buradaki yazma eserlerin varlığının bir hayli eskiye dayandığını
söylemek gerekir. Ülkede, en fazla Doğu yazma eserlerine
sahip 1661 yılında kurulan Berlin Kütüphanesi
bu özelliğini, aynı zamanda kurucusu olan Prusya Kralı I. Friedrich Wilhelm’ın
Afrika’da koloniler sahibi biri sıfatıyla, ticarî ve emperyal isteklerinin doğal bir neticesi olarak
Arapça, Farsça, Türkçe, Etiyopyaca, Kıptice, Hintçe ve Çince
yazma eserlerin satın alınmasına dair emrine borçludur.

Bu da doğal olarak alıcısı belli olan kitabı, tüccarının elinde değerli ticarî bir meta haline getirmiştir. Aslında çok da yadırganacak bir mesele olmayan bu durum, günümüzde Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı
tarafından ilan edilen, yazma ve nadir eserlerin
satın alınıyor olmasına benziyor. Berlin Devlet Kütüphanesi Doğu El Yazmaları Koleksiyonu’nda
yukarıda bahsettiğimiz dillerde pek çok eserin görülmesi mümkün. Berlin’deki yazmaların tek bir seferde kütüphaneye gelmediği bilinirken, tarihçiler bu yazma eserlerin özellikle büyükçe bir kısmının 1852 ile 1887 yılları arasında
edinildiğini düşünüyor. Kütüphanelerin bu kitapları edinebilmeleri için ihtiyaç duydukları bütçeye sahip olmamasıyla kütüphanelerdeki bu zenginliği ancak kraliyet düzeyinde bir destek mümkün kılabiliyordu.

Avrupa oryantalizminin kurucu babası olarak kabul edilen Widmannstetter’ın koleksiyonunu da içeren Münih’teki kütüphane, 4000 binden fazla Doğu’ya ait çok sayıda kıymetli yazmayı barındıran diğer önemli bir merkez hüviyeti taşır.

Peki binlerce kilometre aşıp da bugünkü menziline varan onca yazmanın bir hikayesi yok mudur? Evrende var olup da hikâyesi olan her varlık gibi şüphesiz bunun da bir hikayesi vardır ama "anlatılmayan hikâye"
kabilinden bunların çoğu maalesef bilgimiz dahilinde değil. Yine de bu konuya dair bilenenler hayli ilginç detaylarla dolu. Avrupa’nın 18. ve 19. yüzyıldaki en büyük güçlerinden biri olan Prusya'nın Osmanlı ile
yaptığı savaşlarda elde ettiği kitaplar da Avrupa’nın bu yazma birikimine ciddi ölçüde katkı sağlamıştı. Örneğin konuyla ilgili bilinen ilginç bir detay olarak; 1686’da
artık Budin’in
düştüğü son savaşta müttefik Hristiyan güçlerine mensup haçlı askeri bir Türk’ü
şehit etmiş, sonrasında da değerli bir şey var mı diye üzerini ararken kana bulanmış bir kitaptan başka bir şey bulamamıştı. O kitap, askerle önce Almanya’nın Coburg
şehrine, oradan da bir kütüphaneye ulaştı.

Kutsal Roma Cermen İmparatoru V. Karl’ın 1535’te donanmasıyla Tunus’u ele geçirmesinin ardından, kütüphanelerden ve camilerden yağma edilen el yazmaları da Avrupa kütüphanelerine taşınmıştı. Heidelberg üzerinden Vatikan’a giden kıymetli bir yazma bu hazinenin sadece bir parçasıydı. İnebahtı Deniz Muharebesi sonucunda, Osmanlı saece bir savaş değil çok kıymetli Arapça, Türkçe ve Farsça yazmaları da kaybetmişti. Savaşın şahidi bu eserlerin, bugün Madrid’deki Escorial Kütüphanesi’nde olduğu, kayıt altında bir bilgidir.

Değerli eşyaların yanında yazma eserlerin de iştahlarını kabarttığı anlaşılan korsanlar
, yaptıkları saldırılarda elde ettikleri eserlerin
alıcısını da rahatlıkla buluyorlardı.

Mesela 1611
yılında
İspanyol korsanlar
tarafından ele geçirilen bir gemiden Sa’dî Hükümdarı Ebü’l-Meâlî Zeydân en-Nâsır’a
ait yaklaşık 4000 adet yazma eser,
Endülüs Müslümanlarını kesin olarak bu topraklardan söküp atan kararın mimarı mahud İspanya Kralı III. Filip’e
takdim edilmişti. Escorial Kütüphanesi’nden
sonra ülkenin ikinci en büyük yazma eser birikimine sahip olan İspanya Ulusal Kütüphanesi
, yağmalarla elde edilen kıymetli yazmalar bakımdan bir hayli meşhurdur. Yukarıda saydığımız sebeplere ilaveten Endülüs
birikiminin önemli materyallerinin de bu İspanya
kütüphanelerinde olduğunu unutmamak gerekir.

Şüphesiz günümüzdeki gibi bilgiye erişimin kolay olmadığı ve en basit ifadeyle bilginin iki kapak arasında olduğu o zamanlarda kitap da değerli bir eşya kadar önem arz ediyordu. Kaldı ki bu durum günümüz modern dünyası için de söz konusudur. Örneğin, Amerika Irak’ı işgal ettiğinde sadece Saddam’ın altınlarını değil, arşivini de beraberinde götürmüştü. Amerika’nın önde gelen "think tank" kuruluşlarından biri olan Hoover Enstitüsü’nün dijital kütüphanesinde bulunan arşiv, daha geçtiğimiz yıl Irak Başbakanı Kâzımî’ye bir iyi niyet göstergesi olarak teslim edilmesiyle gündeme gelmişti.

Yukarıda bahsettiğimiz gibi bu yazmaların Avrupa kütüphanelerinde
bulunmasını sağlayan pek çok sebep vardır. Mısır hidivinin
doktorlarından (aralarında meşhur Clot Bey’in
de olduğu) iki kişinin Almanya kütüphanelerine
yaptığı 60 yazmalık eser bağışı, Berlin Kütüphanesi’nin
Fransız oryantalist Quatremere’den
çok sayıda yazma eser satın alması, aynı şekilde 157 yazmalık bir Arapça koleksiyonunun Yemen’den alınması
ve daha nice benzer girişim bunlardan sadece birkaçıdır. 20. yüzyılın ikinci yarısı
gibi yakın bir tarihte Kur’ân-ı Kerîm yazmalarına
önem veren Münih Kütüphanesi’nin
bugün raflarında 179 kıymetli Kur’ân-ı Kerîm nüshası
yer alır. İngiltere’deki Birmingham Üniversitesi’nden
bir doktora öğrencisinin üniversite kütüphanesinde tespit ettiği, Alphonse Mingana Koleksiyonu’ndaki
ve Tübingen Üniversitesi’nin
1864 yılında satın aldığı Prusyalı diplomat Johann Gottfried
Wetzstein Koleksiyonu'ndaki
Kur’ân-ı Kerîm nüshaları
dünya üzerindeki çok kıymetli Kur'ân-ı Kerîm nüshalarından
ikisidir.

Bu arada Avrupa yazma eser kütüphanelerinde
bulunan bu eserlerin büyük bir kısmının hâlâ gizli hazine
olduğunu da tekrar etmek gerekir. Mesela Medeniyet Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Güler Doğan Averbek
tarafından Berlin Devlet Kütüphanesi’nde
tespit edilen, Fatih Sultan Mehmed’in meşhur hocası Akşemseddin’in
en küçük oğlu olan ve döneminin önemli hattatlarından
Hamdullah Hamdi’ye
ait eser, bunlardan biridir. Meşhur hattat Hamdullah Hamdi'ye ait bu eserin, 1980'de Berlin Devlet Kütüphanesi’ne
girdiği bilinmekle birlikte kütüphaneye ve Berlin’e
nasıl ulaştığına dair bir bilgi ise mevcut değil. Aslında bu durum, Avrupa kütüphanelerinde bulunan Doğu'ya ait pek çok yazma eserin ortak özelliği. Gerçi aynı durum
Doğu kütüphaneleri
için de söz konusu.

Bunların dışında Doğu'ya ait daha pek çok yazma eserin Avrupa’nın
çeşitli kütüphanelerinde yer aldığı hazırlanan katalog çalışmalarıyla sabit. İsveç Kraliyet Kütüphanesi
, İsveç’te bulunan Uppsala Üniversitesi Kütüphanesi
, aynı şekilde Kopenhag Üniversitesi’nin kütüphanesi
sayıları binlerle ifade edilen Doğu yazma eserlerine sahiptirler. Bu durum İngiltere ve Fransa gibi ülkelerde
ise Doğu
ile daha fazla temasta bulunmuş olmaları sebebiyle doğal olarak çok daha fazladır. Amerika, Kanada, tabi Rusya ve hatta İskoçya
gibi daha nice ülke de buna dahil edilebilir.

Başlıklar :doğu batı yazma eserler kütüphaneler kültür osmanlı eserleri arapça farsça avrupa berlin kütüphanesi iskenderiye kütüphanesi