Bozdoğan Kemeri’nin yanında saklı bir mabed: Kalenderhane Camii

Kalenderhane Camii, ilk hâliyle Doğu Roma dönemine ait bir kilise olup plan ve üslup özelliklerine göre 9–10. yüzyıllara tarihlenen, Yunan haçı planlı Bizans kilisesi örneklerinden biridir. Yapı, yüksek olasılıkla Theotokos Kyriotissa’ya adanmış bir kiliseyken, fetihten sonra Fatih Sultan Mehmed tarafından Kalenderî dervişlerine zaviye olarak tahsis edilmiş, 18. yüzyılda Babüssaade Ağası Maktul Beşir Ağa tarafından camiye dönüştürülmüştür.

Vefa’da, Bozdoğan Kemeri’nin yanı başında

Cami, İstanbul’un Fatih ilçesine bağlı Vefa semtinde, Bozdoğan Kemeri’nin en doğu ucunun hemen güneyinde yer alıyor. Vezneciler–Vefa hattındaki dar sokakların arasında kalan bu konum, yapıyı hem Tarihi Yarımada’nın iç trafiğine yakın hem de gürültüden kısmen uzak, sakin bir ibadet ve ziyaret noktası hâline getiriyor.

Katmanlı mimari ve izler

Kalenderhane Camii’nin ana mekânında Bizans dinî mimarisinde özellikle 9. yüzyıldan itibaren yaygınlaşan kapalı Yunan haçı planı uygulanmış, kubbe dört köşeden örülen kemerlerin taşıdığı dairesel bir kasnak üzerine oturtulmuştur. İçeride mermer kaplamalar, kubbe ve tonozlarda mozaik ve kalem işi izleri, mihrabın yanındaki hücre kemerinde ortaya çıkarılan gotik harfli yazı gibi detaylar, yapının Bizans, Latin ve Osmanlı dönemlerindeki farklı kullanım safhalarını aynı çatı altında bir araya getirir.

Mevlevîhane geçmişi ve restorasyonlar

Fetihten sonraki süreçte yapı, zaviye ve tevhidhâne–semâhâne olarak kullanılmış ve bu nedenle İstanbul’daki ilk Mevlevîhanelerden biri olarak da anılmıştır. Zamanla yangın ve depremlerle yıpranan cami, 20. yüzyıl ortasında harap hâle gelirken, 1966–1975 arasında Harvard Üniversitesi ve İstanbul Teknik Üniversitesi’nin yürüttüğü kazı ve restorasyon çalışmalarıyla yeniden ayağa kaldırılarak 1968’de ibadete açılmıştır.