"Nerede o eski Ramazanlar?" diyorsunuz ama bilim size katılmıyor

"Nerede o eski ramazanlar?" cümlesini kuran tek nesil siz değilsiniz. Muhtemelen dedenizin dedesi de aynı şeyi söyledi. Bu cümle Osmanlı'dan Cumhuriyet'e, savaş yıllarından dijital çağa kadar her dönemde duyuldu. Peki bilim bu özleme nasıl bakıyor?Psikolojide buna "pembe retrospeksiyon" (rosy retrospection) deniyor. İnsanlar geçmiş deneyimlerini olduğundan daha olumlu hatırlama eğiliminde. Wikipedia Araştırmalara göre bunun temel nedeni, insanların geçmiş deneyimlerin olumsuz ve nötr kısımlarını zamanla unutması; bu da o deneyimlerin daha pozitif görünmesine yol açıyor.

Yani beyin bir nevi editör gibi çalışıyor: geçmişin sıkıntılı kısımlarını kesiyor, güzel anları öne çıkarıyor ve size "altın çağ" diye sunuyor.

Beyin, geçmişi olduğu gibi kaydetmiyor

Bir psikolog bu durumu şöyle açıklıyor: İnsan, geçmiş anılarını düşündüğünde özellikle rahatsızlık veren anılarını yeniden yapılandırır. Anıları olduğu gibi değil, görmek istediği biçimde şekillendirerek saklar ve hatırlar.

Bu durum özellikle Ramazan gibi toplulukla yaşanan deneyimlerde daha belirgin hale geliyor. Mahalle iftarlarındaki kalabalık sofrayı hatırlıyorsunuz ama o iftar için yapılan saatlerce hazırlığı, sıcakta uzun oruçları ya da yemek sonrası bulaşık kavgalarını hatırlamıyorsunuz. Beyin, o sofradaki birliktelik duygusunu ön plana çıkarıyor; geri kalanı siliyor.

Çocukluk neden her şeyi "büyülü" gösteriyor?

Bir de işin gelişim psikolojisi boyutu var. Bilimde "anı tümseklenmesi" (reminiscence bump) olarak bilinen kavram, yetişkinlerin ergenlik ve erken yetişkinlik dönemlerinde yaşanan olaylara dair orantısız şekilde fazla anı hatırlamasını ifade ediyor. Wikipedia Araştırmacılara göre bu dönemde canlı anıların yoğunlaşmasının bir nedeni, bu yılların "ilk"lerle dolu olması: ilk ilişki, evden ayrılma, ilk iş gibi deneyimler.

Ramazan bağlamında düşünüldüğünde bu şu anlama geliyor: Çocukluğunuzda ya da gençliğinizde yaşadığınız ilk sahur heyecanı, ilk oruç tutma deneyimi, ilk teravih namazı gibi anılar beyinde çok daha güçlü kodlanıyor. Aynı deneyimi 30'lu, 40'lı yaşlarınızda tekrar ettiğinizde artık bir "ilk" değil; dolayısıyla aynı parlaklıkta kaydedilmiyor. Ramazan aynı Ramazan ama siz artık onu çocuk gözüyle değil, yetişkin bilinciyle yaşıyorsunuz.

Kolektif ritüelin gücü ve kaybı

Bir katman daha var ve belki de en önemlisi bu. Psikoloji araştırmaları, kolektif ritüellerin katılımcılar arasında duygusal ve dikkat deneyimlerinin uyumunu sağladığını ve bu uyumun sosyal bağlılığı artırdığını ortaya koyuyor.

Birlikte oruç açmak, birlikte teravih kılmak, mahallece iftar sofrası kurmak — bunlar sadece dini ritüeller değil, aynı zamanda güçlü sosyal bağlanma deneyimleri. 14. yüzyıl düşünürü İbn Haldun'un "asabiyet" kavramıyla da açıklandığı üzere, kolektif ritüeller yoğun duygular uyandırıyor ve bu duygular, belirgin ve derinden kişisel anılara dönüşüyor.

Modernleşmeyle birlikte bu kolektif ritüeller parçalandıkça — herkes kendi evinde, kendi ekranında, kendi zamanında iftar açtıkça — o birliktelik deneyimi zayıflıyor. Ve beyin bu kaybı hissettikçe, geçmişteki o kolektif anları daha da yüceltiyor. "Eski ramazanlar" özlemi aslında çoğu zaman "eski birliktelik" özlemidir.

Ramazan değişmedi, algımız değişti

Klinik Psikolog Gökşin Aköz, zaman zaman nostalji yapmanın ruhsal açıdan faydalı olabileceğini ancak takıntılı biçimde geçmişe takılı kalmanın depresif ruh haline ve yetersizlik hissine yol açabileceğine dikkat çekiyor.

Yani "nerede o eski ramazanlar" demek aslında bir şikâyet değil. Beyninizin size oynadığı en güzel oyun. O ramazanlar hâlâ burada. Değişen, sadece bakış açınız. Belki de asıl soru şu olmalı: "Bu ramazanı nasıl bir anıya dönüştürebilirim?"