Çok boyutlu filmler görme algısını nasıl etkiliyor

Elbette babalarımızdan finansmanı sağlar sağlamaz birkaç arkadaşla beraber heyecanla sinemanın yolunu tuttuk. Bileti alırken elimize kartondan yapılma ve renkli plastikten camları olan bir gözlük verdiler. Filmi iz lerken bunu takmamız gerektiğini öğrendik. Derken salo na girdik, ışıklar karardı. Birkaç reklam gösteriminden sonra beyaz perdede “gözlükleri takmamız” yönünde bir uyarı belirdi. Gözlükleri taktık ve karşımızda beliren beyaz bir dağ çizimine dikkatle bakmaya başladık. Bir an sonra dağın arkasından gürültülü bir ses efekti eş liğinde üzerimize doğru gelen blok yazılar, bütün sa lonu dehşete düşürdü. Yanımda ve önümde birçok insan; gayriihtiyari, koltuklarında yana yahut aşağı kayarak gelen yazıların suratlarına çarpmasından sakınmaya ça lıştılar. Bir kısmı, hayret ünlemeleri ile gözlükleri çıkartıp karşılarındaki perdede renkleri kaymış filme bakıyor, ne olup bittiğini anlamaya çalışıyorlardı. Düz ekrandaki nesneler, o güne kadar hiç görmediğimiz bir biçimde canlanmış, âdeta salonun ortasında, gözümüzün önünde hareket etmeye başlamışlardı.

Bu çok boyut da neyin nesi?

Aradan yıllar geçti ve hem sinema teknolojisi hem de üç boyutlu film teknikleri oldukça ilerledi. Bugün neredey se gözde filmlerin bir çoğu, “çok boyutlu” etiketi ile vizyona giriyor. Artık evlerimizdeki televizyonların sinemalarla yarışan boyutlara gelmesi ve yüksek kali tede dijital kayıtlara internetten rahatlıkla ulaşıla biliyor olması, bunda büyük rol oynuyor. Fakat görme sistemimizi “kandırmanın” yollarından birisi olan çok boyutlu film teknolojisi, aslında oldukça kolay anlaşı labilir bir algısal özelliğimizin kötüye kullanılmasına dayanıyor.

Gözlerimizin arasındaki mesafe, görme alanının birbirinden farklı olması sonucunu doğuruyor. Mesela sağ elinizi yumruk yapıp başparmağınız yukarıda olacak şekilde kolunuzu ileri doğru uzatın ve havada olan baş parmağınıza önce bir gözünüzü, sonra diğerini kapatarak bakın ve bu işlemi art arda tekrarlayın. Arka plana göre başparmağınızın “hareket ettiğini” göreceksiniz. Bunun nedeni, her iki gözünüzün konumları gereği, parmağınızı arka plana göre farklı noktada görmesidir.

İki gözün dünyayı böyle hafifçe farklı görmesinin bizim açımızdan önemli bir avantajı var. Beynimiz, gözlerden aldığı görsel bilgiyi bir araya getirirken iki gözün bu farklı manzaralarından yaptığı karmaşık bir hesaplama dizisi sonucu “stereoskopik”, yani üç boyutlu görme dediğimiz yeteneğimizi ortaya çıkartabiliyor. Her iki gözden gelen bilgiler birleştirilerek karşımızdaki sahnenin “derinliği” algılanabiliyor. Nesnelerin “önde mi arkada mı” olduğu konusunda bir yargıya varılabiliyor.

Çok boyutlu filmlerdeki teknoloji de aslında beynimizin bu yeteneğinden faydalanıyor. Sinema perdesinde birbirinden hafifçe farklı açılarla konumlandırılmış iki farklı kamera merceği ile çekilen sahneler, özel yöntemlerle üst üste bindiriliyor. Gözlerimize taktığımız gözlükler ise bu farklı merceklerden gelen görüntülerin her birini farklı gözlerimize yönlendiriyor: Daha sağda olan merceğin görüntüsü sağ göze, soldakinin görüntüsü ise sol göze geliyor. Beynimiz, böylece bu iki görüntüyü birleştirerek nesneleri gerçek dünyadakine benzer şekilde “beride-ileride”, yani üç boyutlu olarak algılayabiliyor.

İkili merceklerin görüntülerini aynı perdeye yansıtmak için kullanılan teknikler de farklı olabiliyor. Mesela en eski üç boyutlu filmlerde iki kopya, farklı renk filtrelerinden geçirilmiş bir hâlde ekrana yansıtılıyordu. Dolayısıyla izleyiciler, bu filtrelere uygun renkli camlı (mesela birisi kırmızı, diğeri yeşil) gözlükler kullanarak görüntüleri ayrı ayrı görebiliyorlardı. Günümüzde bu teknik, hâlâ birçok alanda (özellikle basılı medyada) kullanılıyor. Bugün sinemalarda uygulanan daha gelişmiş tekniklerde ise ışığın farklı yönelimlerini (polarizasyonlarını) kullanarak görüntüler üst üste bindiriliyor ve polarize camlı gözlükler kullanan izleyiciler de böylece “çok boyutlu” görüntülerin keyfini çıkartabiliyor.

Sinemalarda, özellikle gençlere hitap eden yüksek tempolu aksiyon, fantezi ve macera filmlerinde çok boyut uygulaması kullanılıyor. Bu filmleri izleyen birçok kişi, bazen belli-belirsiz, bazen de ileri düzeyde bir rahatsızlık hissediyor. Sinemadaki görüntüleri olabildiğince “gerçeğe yakın” deneyimlemeye çalışırken çoğu zaman görüntülerin olağanüstü yapısı, izleyenleri bir hayli yorabiliyor. Bunun arka planında ise on binlerce yılda şekillenmiş olan görme ve görsel algı sistemimizin modern teknoloji ile ani bir uyum sağlayamaması yatıyor.

Derinlikli bakış için ipuçları

Bilimsel literatürde “binoküler görüş” olarak bildiğimiz “iki gözle görme” özelliği, çok boyutlu algı için çok önemli bir özellik elbette. Fakat karşımızdaki sahnenin derinliğini ve nesnelerin bizden uzaklığını, sadece iki gözümüzün görüş farkından çıkartmıyoruz. Önemli bir başka ipucu, büyüklüğünü bildiğimiz nesnelerin beyin tarafından kıyaslanmasıdır. Yaşadıkça bilinçsiz olarak öğrendiğimiz dış dünya bilgileri, karşımızdaki sahnenin derinliğini algılamak konusunda bize önemli ipuçları verir. Diğer bir ipucu ise “hareket paralaksı” dediğimiz durum dur. Bir araçla seyahat eden herkesin gözlemlediği bir göz yanılmasıdır aslında bu. Otomobil ile seyahat ederken camdan dışarı baktığınızda kara yolunun hemen kenarındaki korkuluklar, size göre çok hızlı hareket eder. Yolun biraz dışındaki tarlalar ise onlara göre daha yavaş geride kalır. Uzaktaki dağlar, size göre çok az hareket eder ve nihayet gökyüzündeki ay veya yıldızlar, siz ne kadar hızlı giderseniz gidin yerlerinden kıpırdamıyor gibi gözükür. Bu durum, nesnelere olan uzaklığınızın bir fonksiyonu olarak onlara göre farklı oranlarda gerçekleşen “açısal yer değiştirmenizden” kaynaklanır. Sadece kara yolunda seyahat ederken değil; önünüzde çeşitli objelerin bulunduğu bir yerde bedeninizi hafifçe sağa ve sola hareket ettirseniz bile size yakın cisimlerin uzaktakilere göre daha hızlı yer değiştirdiğini fark edebilirsiniz.

Tek gözünüzü kapatıp etrafa baktığınızda, her şeyi ka ğıda basılmış gibi “iki boyutlu” görüyor musunuz? El bette hayır. Bunun nedeni, az önce yukarıda saydığımız ilave ipuçlarının da yardımıyla tek gözünüz olsa bile çevrenizi derinliğiyle birlikte algılayabiliyor olma nızdır. Elbette detaylarda çok emin olamayabilirsiniz ama bedeniniz hareket ettikçe tek bir gözünüz bile de rinlik ve perspektif algınızı sağlamaya yetecektir.

Gözlerimizin kameralardan en önemli farkı, sürekli ha reket eden bir organ olmasıdır. Etrafımızdaki görsel dünyayı sabit kameralar gibi izlemekten çok öte işler yapan gözlerimiz, sürekli sıçramalı ve sert hareket lerle ortamı tarar. Elbette bu küçücük görüntüleme cihazlarının bu kadar sık ve hızlı hareketler yapması, görüntüde bir hayli sallanmaya neden olmalıydı ama bey nimiz sağ olsun, bu tip sinir bozucu yan etkileri büyük bir maharetle bizden gizler ve biz bu hareketleri çoğu zaman fark etmeyiz.

Gözlerimiz, çevremizdeki dünyayı sabit kameralar gi bi görmez. Fakat filmlerde belli noktalara odaklanmış kameraların gösterdiklerini takip etmek durumunda kalırız ki bu, çok boyutlu fimlerin yorucu temposunun en önemli nedenlerinden birisidir. Gözlerimiz, sıç ramalı tarama hareketleri sırasında sürekli olarak odak değiştirir. Nereye bakıyorsa oradaki cisimlerin en net görüntüsünü alacak şekilde odak noktasını sürekli ayarlar. Biz, bu karmaşık işlemler olup bi terken hiç bir şeyin farkına varmayız. Fakat filmler de kameralar, öndeki ve önemli olan nesneye yahut olaylara doğal olmayan bir zaman süresince odaklanır ve bizi de oraya odaklanmaya zorlar. Sahnenin arka planında bulanık olarak görülen kısımlara elimizde olmadan göz gezdirdiğimizde ise gerçek tecrübeleri mizde karşılığı olmayan bir “bulanıklık” sorunu ile karşılaşırız. Bu da izleyenlerin görsel değerlendir me sistemlerini bir hayli meşgul eder.

Klasik bir film izlerken “aman ne kadar da iki boyut lu” diye şikâyet edeniniz veya sıkılanınız oldu mu? Örneğin ilk sinema filmlerinden birisi olarak bilinen ("Trenin İstasyona Girişi"); 1896 tarihli, kısa, si yah beyaz (oldukça ilkel araçlarla çekilmiş) belge selin gösterimi sırasında, izleyicilerin birçoğunun trenin üzerlerinden geçeceğinden korkarak gizlendik leri anlatılır.

Gerçekten de günümüzde klasik bir filmi izlerken de rinlik algısında hiç bir sorun yaşamayız. Beynimiz, günlük hayattaki diğer ipuçlarından öğrendiklerini de kullanarak sıradan filmlerde bize gayet doyurucu bir gerçeklik deneyimi sağlar. Çok boyutlu filmler ise derinlik algısına dair ipuçlarımızdan sadece bi risinin beyaz perde üzerinde ileri düzeyde “abartıl masına” dayandığı için, genel algımız açısından bir hayli rahatsız edici ve gerçeğe aykırı bir deneyim sunar. İlginç değil mi? Sinemaya mesafeli kalmaya lım ama ekranlara da mahkûm olmayalım. Ayrıca hayatı izlemeyi de unutmayalım. Zira dışarıda çok ama çok boyutlu bir dünya var.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.