Edebiyatın toplumsal ve vicdani gücü üzerine bir değerlendirme

Toplumumuzda, edebiyatı lüzumsuz bir meşgale, sanatla meşgul olmayı da vakit israfı sayan bir anlayış var. Dahası, dilimizde sıkça sarf edilen şu cümle bunun açık göstergesi değil midir: “Edebiyat yapma!” Bu söz, aslen zihinsel yozlaşmanın izlerini taşıyor. Zira burada “edebiyat yapmak” ifadesi, çoğunlukla lüzumsuz laf kalabalığına, manasız gevezeliğe indirgenmiştir.

Bu yüzden toplumsal meseleler veya siyaset tartışmaları gündeme geldiğinde, “Edebiyat yapmayın, gerçeklerden konuşalım!” denildiğine sıkça rastlarız. İnsanlar çoğu zaman, hayatın somut meselelerinde edebiyatın söz hakkı olmadığını, hakikatten uzak bir uğraş, bir çeşit lüks olduğunu düşünmektedirler. Hâlbuki edebiyat, en gerçek yerden, özden yani insanın kalbinden konuşur; neyi unuttuğumuzu, neye karşı körleştiğimizi hatırlatır bize.

Peki, açıkça soralım: Edebiyat ne işe yarar? Mesela şiiri ele alalım. Bir şiir belki ilk bakışta bir gürültü koparmaz, gözle görülür somut bir dönüşüm yaşanmaz ama büsbütün “Hayır, değiştiremez.” de denilemez. Zira şiir, yalnızca haz odaklı bir edebiyat ürünü değildir; bir direnişin, bir umudun, sessizliğin estetik bir çığlığıdır. Derinlerden gelen bir yankı gibi, yıllar sonra bir kalpte karşılık bulabilir ve hiç de gücü azımsanmayacak bir etkiye dönüşüverir. Dolayısıyla edebiyat, tarihten de ders almamıza imkân sağlar. Şiirle, denemelerle, hikâye veya romanlarla ufkumuza yeni pencereler açar. Bizler bu perspektiflerden baktıkça da varoluşumuzu anlamlandırır, bilgilerimizi genişletiriz.

İyi edebiyat, incir gibi içine doğru çiçek açar. Avamın dikkatini çekmemesi bundandır. Edebiyat bize kendimizle, insan olmakla, varoluşla, nereden gelip nereye gittiğimizle ve yolculuğumuza nasıl anlamlar kattığımızla ilgili cevaplar verir.

Edebiyat tarihle de her zaman iç içedir: Tarih edebiyatı üretir, edebiyat da tarihi muhafaza eder. Edebiyat okurken aynı zamanda tarihimize vakıf olur; çağımızın gelenek ve göreneklerini, yaşam tarzını, kahramanlarını; daha genel ifadeyle kültürünü tanımış oluruz.

Edebiyat, insanın dünyaya dair algısını değiştirir; göze görünmeyeni görünür kılar, hakikatin perde arkasını aralar. Bizi kendi içimize dönmeye çağırırken aynı zamanda büyük resme bakmayı da öğretir.

Geçtiğimiz günlerde Londra’da düzenlenen “Together for Palestine” konserinde, dünyaca ünlü İngiliz aktör Benedict Cumberbatch sahnede Filistinli şair Mahmud Derviş’in “Bu Topraklar Üzerinde” şiirinden şu dizeleri okudu:

“Bu topraklarda yaşamaya değer şeyler var

Toprakların sultanı bu toprak

Başlangıçların anavatanı

Anavatanı tüm sonların

O, Filistin diye bilindi

Daima Filistin olarak bilinecek

Toprağım, sevgilim

Bir sebepsin sen yaşamak için.”

Kanaatimce bu eylem birçok diplomatik hamleden çok daha fazlasıdır. Zira kimi zaman söz, silahtan daha etkili olabilir. Bu sahneye bakarak, “Edebiyat diplomatik bir güçtür.” diyebiliriz rahatlıkla. Yalnızca okuyup geçilmez; dikkatle dinlenir, hissedilir. Zira manası, kalpleri sızlatacak derinliktedir. Bu şiir de gerçek anlamda duyulup hissedilmiş olacak ki sadece bir düşüncede kalmayıp güçlü bir eyleme dönüşmüştür.

Karşılaştığımız bu sahne, alışıldık bir durum değil haliyle; öyle ki, seyrederken yüreğimize işleyen bir feryadın içinde hissettik kendimizi. O an, edebiyatın yalnızca estetik bir uğraş olmadığını, aynı zamanda insanlığın vicdanında derin yankılar uyandıran bir güç olduğunu idrak ettik yeniden. Bu sahneyle birlikte, bir şiirin nasıl olup da zamanı, sınırları, coğrafyaları aşıp insanı insana bağlayan sarsılmaz köprüler kurabildiğini açıkça görebiliyorduk.

Sürgünü ve kimlik kaybını anlatan yoğun imgelerle örülmüş bir şiiri, bambaşka bir coğrafyadan, bambaşka kültürden bir insanın sesinden dinlemek… Bize şu gerçeği bir kez daha hatırlatıyor: Acılar nerede yaşanırsa yaşansın, vicdanın sesi evrenseldir.

Bizim şiirimizde, özellikle Necip Fazıl ve Sezai Karakoç’un dizelerinde, sadece bir kelime ustalığı değil; aynı zamanda bir diriliş çağrısı, bir direniş diliyle karşı karşıya kalırız. Onların mısraları, sadece bireysel bir arayışın değil, topyekûn bir milletin direnişinin ifadesidir. Cahit Zarifoğlu’nun “Daralan Vakitler”i ya da “Afganistan Çağıltısı” gibi şiirleri de mazlum coğrafyaya kulak vermesi bağlamında kolektif vicdanı yansıtmaktadır. Ancak edebiyatın yalnızca kriz zamanlarında etkisinden bahsetmek eksik kalır. Edebiyat, tarihsel akışı dönüştüren, toplumsal belleği inşa eden kurucu bir ruha sahiptir. Yunus Emre şiirlerinin, Anadolu irfanının köşe taşlarını döşemiş olması gibi. Bir divan şairinin beyitlerinde ise Osmanlı’nın evrene, insana ve tabiata dair kavrayışını görebilirsiniz. Bir divan şiirine kulak veren, aslında bir medeniyetin iç sesine kulak vermiştir.

Dünyayı daha yaşanabilir bir yer hâline getirmenin yolu, yasaları değiştirmekten değil, kalpleri dönüştürmekten geçer. Çünkü insanı insan yapan, onun kalbidir; orası ıslah olmadan hiçbir şehir, hiçbir coğrafya, hiçbir yüzyıl huzura kavuşmaz. Şiir, bazen bir tankın, bir mayının ya da gürültülü bir savaş uçağının yapamadığını yapar: Sessizce ama derin bir iz bırakır insanlık sahnesinde.

Neticede edebiyat, bize bu karanlık çağda yol gösteren bir kandil olabilir, olmaktadır da. Üstelik zamanın böylesine hızlandığı, acıların ve sevinçlerin birkaç saniyede dünyanın öbür ucuna ulaştığı bir devirde, edebiyatın iyileştirici gücü geçmiştekinden çok daha fazla işe yarayabilir.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.