İmam Maturidî ve şaheseri: Kitâbu't-Tevhid

Günümüzde Özbekistan Cumhuriyeti'nin sınırları içinde bulunan Semerkant'ın dış mahallelerinden biri olan Maturid'e nispetle anılan Maturidî Abbasîlerin merkezi otoritesinin zayıfladığı, hilafete bağlı devletlerden Samanoğulları'nın Maveraünnehir'de hüküm sürdüğü bir devirde yaşamıştır. Hayatı hakkında pek az kesin bilgi bulunan Maturidî'nin ömrünün bir yüzyıla yakın olduğu rivayet edilir. Teliflerinde son derece girift ve zor bir Arapça ile yazmasından hareketle (ki Maturidî'nin telif eserlerindeki Arapça, birçok cümlenin kuruluşu, bazı fiillerdeki bağlaçların kullanılışı gibi bazı örneklerden hareketle Arapça gramere aykırı ve Türkçe gramere yakın bulunur) onun Arapçasının ana dili olmadığı ve gerek dil ve üslûbunun taşıdığı bu özellikler gerekse yaşadığı Semerkant ve çevresinin Türklerin çoğunlukta bulunduğu bir bölge olması hasebiyle Türk asıllı olduğu ileri sürülür. Maturidî'nin Hanefî mezhebinin üçüncü kuşak âlimlerinden biridir.

Maturidi'nin hayatı hakkında bildiklerimiz kısıtlı!

Eğitim hayatı, hacca gidip gitmediği, resmi bir görev alıp almadığı konularında da yeterli bilgi yoktur. Sadece zalim olduğu kesinlik derecesinde sübut bulan zamanının sultanına âdil diyen ve dolayısıyla zulmü adaletle vasıflandıran kimsenin küfre girdiği yolunda kanaat belirtmesi dolayısıyla döneminin siyaset ve devlet adamlarıyla ilişkilerinin pek iyi olmadığını göstermektedir. "Zamanında ilimde, anlayışta, mezhepleri bilmede ve takvada yegâne idi." şeklinde anılan Maturidi'nin sufi bir kişiliğinin de olduğu iddia edilmişse de bu iddiayı yeterince tevsik etmek mümkün görünmemektedir. Mutezile, Karmatiyye ve Rafızîler tarafından ileri sürülen birçok görüşe karşı uzun mücadeleler verdiğini eserlerinden bildiğimiz Maturidî'nin takipçileri sonraki dönemlerde onu "Şeyh, İmam, Şeyhülislâm, İmâmü'l-Hüdâ, Alemü'l-Hüdâ, Reîsü Meşâyihi Semerkand, İmâmü'l- Mütekellimîn, Musahhihu Akāidi'l-Müslimîn, İmâmü Ehli's- Sünne" vb. unvanlarla anmışlardır.

• Ehlisünnetin diğer itikat imamı Ebu'l Hasen El Eşarî'den önce Mu‘tezile, Havâric ve Bâtıniyye gibi mezheplere karşı mücadele vermeye başlamış Maturidî'nin çağdaş oldukları hâlde Eşarî'yle görüştüklerine dair bir kayıt da yoktur. Maturidîliği bir ekol olarak benimseyen ve Maturidî'nin yaklaşımlarını merkeze alan ilk ismin en-Nesefî olduğu söylenebilir. En-Nesefi'den önce el-Pezdevî de her ne kadar İmam Maturidî'yi ehlisünnet imamları arasında saysa da Kitabu't-Tevhid'in dilini epey problemli bulur ve onun bazı görüşlerini de eleştirir. Ünlü Eşarî kelamcı Fahreddin Razî Mâverâünnehir'de yaptığı münazaralar esnasında Maturidî'nin öğrencileriyle de yaptığı tartışmaları kaydeder; lakin Maturidîyye diye bir isim kullanmaz. Maturidîlik bu dönemde ekolleşmiş fakat henüz Maturidîlik olarak anılmaya başlanmamıştır. Ekole bu ismi Mutezile'nin kızgınlıkla verdikleri de rivayet edilir.

Ehlisünnetin Maveraünnehir ile Horasan, Irak, Şam arasında ikiye ayrıldığını kaydeden Taftazani'ye göre, Maveraünnehir'dekiler Maturidi, diğerleri ise Eş'ari'dir. Taftazani, bu iki grup arasında tekvin, imanda istisna ve mukallidin imanı gibi bazı konularda görüş ayrılığı gibi konularda görüş ayrılıklarının oluştuğunu, fakat bu görüş ayrılığının taraf âlimlerinin birbirlerini bid‘atçılık ve sapıklıkla suçlamalarına yol açmadığını da kaydeder.

Sünni kelamın ilk sistematik eseri

Sünni kelamın ilk sistematik kitabı sayılagelen Kitabu't-Tevhid, bugün dünya üzerinde yaşayan Müslümanların neredeyse yarısının itikadi düşüncelerini belirleyen İmam Maturidî'nin kelam sahasındaki en esaslı kitabı addedilmelidir. Bu kitabıyla Maturidî sonraki bütün Sünni kelam kitaplarının ana planını teşkil eden üç esası belirler: İlâhiyyat, nübüvvet, ahiret. Gerçi benzer bir plan Maturidî'nin kendisini takip ettiği Ebu Hanife'nin akaid risalelerinin düzeninde de görmek mümkündür. Kelâm alanında telif edilen eserler bir taraftan nassa, onu anlamakla görevlendirilmiş akla, bunların birleşmesinden oluşup İslâm'ın özünü teşkil eden genel kabul görmüş ilkelere, ayrıca fizik ve sosyolojik realiteye dayanarak doğru inancı belirlemek, diğer taraftan içeride ve dışarıda oluşan yanlış düşünüş ve inanışları eleştirmek gibi çift yönlü bir görev üstlenmiştir.

• Mâtürîdî'nin Kitâbü't-Tevḥîd'inde sistemli bir şekilde ve Tevîlâtü'l-Kur'ân'ında münasebet düştükçe bu görevin yerine getirildiği ve sözü edilen hususun bugünkü bilgilere göre bir ilki teşkil ettiği görülmektedir. Bu çerçevede Mâtürîdî, sorumlu olduğu hâlde insana irade ve davranış hürriyeti tanımayan Cebriyye ile ilâhî kudret ve iradeyi kısıtlayan, aslah teorisiyle Allah'a bir anlamda mükellefiyet yükleyen Mu‘tezile'ye eleştiriler yöneltmeyi, yukarıda belirtilen ilkeler dâhilinde kader hakkındaki doğru inancı belirlemeyi üstlenmiştir. Onun bu konuya ayırdığı bölümün hacmi Kitâbü't- Tevḥîd'in dörtte birini aşmaktadır. Kader meselesine, hikmet ile cevri, hayır ile şerri birbirinden ayırt etmek için ilkin bu kavramları açıklayarak başlayan Maturidî'nin bu kavramların "yalan" hariç olmak üzere konumlarının değişkenliğine işaret eden bakışı gözden kaçırılmamalıdır.

Herhangi bir kişide ya da durumda kötü görünen bir şeyin, başka bir kişi ya da durumda iyi sayılabildiğine dikkat çeken Maturidî, merhum Bekir Topaloğlu hocanın deyişiyle "ilâhî fiillerin hikmetten uzak olmadığına mutlak mânada hükmetmenin gereği yanında tek tek her bir olgunun hikmet veya sefeh niteliğinin tesbitinin her zaman imkân dahiline girmediği gerçeği"ni işaretler. Epistemolojik bakışı, kavramlara ilişkin incelikli yorumlamaları ile Kitabu't-Tevhid, Hanefi-Maturidi kelamının bir şaheseri sayılmalıdır. İstitaat, kudret gibi konularda Sünni literatüre model oluşturan açıklamalar içeren kitap çok az şerh edilmiştir ve bilinen tek yazmasının İslam dünyasının dışında, İngiltere'de bulunması da Müslümanların alsa unutulmaması gereken bir ayıbıdır.

• KEBİKEÇ
• AKILCI VE HADARİ BİR DİN ANLAYIŞI
• 

  https://image.piri.net/resim/imagecrop/2020/12/04/03/02/resized_0d0bc-31d882013.jpg
• İslam düşüncesinde ortaya çıkan din anlayışları arasında son derece akılcı ve hadari bulduğu Maturidîliğin, kökenlerinin Ebu Hanife tarafından atıldığını, ancak kâmil anlamda epistemolojik, teolojik ve felsefi olarak temellendirilmesinin ise Ebu Mansur el-Maturidî tarafından yapıldığını kaydeden Sönmez Kutlu, hem Maturidî'nin kendi döneminde ortaya çıkan dinî problemlere çözüm bulma gayretini hem de Maturidîlik diye bilinen düşünce ekolünü irdeliyor. Geçmişte ve günümüzde, Maturidî'nin şahsiyeti, yetiştiği ortam, fikirleri, din ve dünya görüşü, etki alanları ve eserlerinin hak ettiği ölçüde araştırma ve incelemelere konu edilmediğini vurgulayan Kutlu, eseriyle önemli bir boşluğu doldurmaya çalışıyor.
• (İmam Maturidi ve Maturidilik, Sönmez Kutlu, Otto, 2011)
• PARADİGMATİK BİR DEVRİM: MATURİDÎLİK
• 

  https://image.piri.net/resim/imagecrop/2020/12/04/03/02/resized_e3804-e10b99634.jpg
• Maturidî'nin düşünce sistemini karakterize etmeye ve onu İslam kelam tarihindeki gerçek mevkiine yerleştirmeyi amaçlayan Ulrich Rudolph, sadece Maturidî'nin öğretisi için değil onun da içinde hareket ettiği dini geleneği tanımlamaya ve kavramaya çalışan bir köprü kurmaya uğraşıyor. Maturidî'nin öğretisinin geleneksel kelam anlayışını değiştirdiğini savlayan Rudolph, Maveraünnehir'deki etkin Hanefi kelamının Maturidî eliyle yaşadığı değişimi ve sonrasında bu bölgeyi de aşarak değişik çağlarda ve bölgelerde yaşayan Müslümanlar için paradigmatik bir hâle gelen dönüşümünü irdeliyor.
• (Maturidi, Ulrich Rudolph, çev. Özcan Taşcı, Litera, 2016)
• BİLGİNİN İKİ KAYNAĞI: AKIL VE VAHİY
• 

  https://image.piri.net/resim/imagecrop/2020/12/04/03/03/resized_1e489-5a941a685.jpg
• Ebu'l Hasen El-Eşarî'yle birlikte ehlisünnet kelamının iki kurucusundan biri olan Maturidi'nin akıl-vahiy ilişkisini anlama biçiminin günümüzde de süren birçok tartışmaya ışık tutacağını ve yeni boyutlar kazandıracağını savlıyor Hülya Alper. Maturidî'nin dinin gerekliliği konusunda ilke olarak iki bilgi kaynağı olarak gördüğü akıl-vahiy ilişkisi etrafındaki sorulara İmam Mâtürîdî'nin düşünce sistemi içerisinde cevap arayan Alper'in kitabı Maturidîliğin Sünni kelam ekollerine modellik eden epistemolojik temellerine de önemli bir açılım getiriyor.
• (İmam Mâtürîdî'de Akıl-Vahiy İlişkisi, Hülya Alper, İz, 2017)
• MATURİDÎLİK İLE EŞARÎLİK ARASINDAKİ FARKLAR
• 

  https://image.piri.net/resim/imagecrop/2020/12/04/03/04/resized_50ebd-b8f07bd36.jpg
• Ehlisünnet kelamını iki büyük ekolü sayılabilecek Eşarîlik ile Maturidîlik arasındaki farkları incelediği kitabında Mustafa Özgen, sistem, metot ve vardıkları neticeler bakımından birçok ortak yönleri bulunan bu ekoller arasındaki farkların aynı rengin ton farkı olarak tarif edilebileceğini de iddia ediyor. Eserinde bu iki ekolün birçok meselede göze çarpan farklılıklarından en çok gündemde tutulan ve bugünün bakış açısına en çok yansıyanlarını tercih eden Özgen, halkın bakış açısına yansıyan boyutlarıyla bu farklılıkların sebeplerini de izaha çalışıyor.
• (Eş'arî ve Matüridî Mezhepleri Arasındaki Görüş Farkları, Mustafa Özgen, Palet, 2017)