Şaka gücün ve alayın sınırında kurulur

Güçsüz ötekine doğru olan şaka aynı zamanda berikiyle birliktedir de. Bir topluluk jesti olarak gerçekleşen şakada üç unsur görürüz. Saldırgan (her şaka şiddet özü taşır içinde) eylemi gerçekleştiren şakacı, bu eylemin nesnesi olarak şaka mağduru ve topluluk. Bu topluluğun her zaman nesnel olarak orada mevcut olması gerekmez. İki kişi arasında gerçekleşen şakada da şakayı yapan kişi topluluğun diğer fertleriyle bir anlaşma içindedir. Şaka sonucu gülünen bir durumu aktarırken kullandığımız “görseydin gülmekten ölürdün” gibi ifadeler bu hayalî uzlaşmayı gösterir. Topluluk halinde gerçekleşen şakada, toplulukla şakacı arasında bir kenetlenme görülür. Bu kenetlenme gülen zekâların katı bir şekilde uzlaşmasıdır.

Türkçe bu katılığın farkındadır. Fuat Köprülü alay kelimesinin dilimize Bizans ordu teşkilatındaki allagion kelimesinden geçtiğini belirtiyor. Birini eğlence mevzuu yapıp onunla eğlenmek manasına gelen deyimi dilimiz askeri bir terimden türetmiştir: Alaya almak. Alay kelimesi her ne kadar kalabalık, topluluk manalarına da kazanmış olsa da askerî anlam Türkçede hep mahfuzdur.

Şaka çoğu zaman alayın eylem halidir. Alay geniş bir küme olarak şakayı içerir. Çoğunlukla alayın sözel içeriğinden ziyade fiili tarafında durur şaka. Biri bizi alaya aldığında yapacağımız ya sessiz kalıp gülmenin şiddet içeriğine katlanmak ya da kendine gülüp onların birliğine katılmaktır. Şaka için de aynı durum geçerlidir. Şakalanan öfke krizi geçirmeyecek esnekliğe sahipse eğer, gülerek şakanın yapıldığı mekândan uzaklaşır ve şakayı yapanların saflarına doğru ilerler.

Şaka kurgusunun gerçekleştiği anlarda acıma, sevgi, merhamet gibi duygularımızı sustururuz. Yani şaka esnasında şakalanan kişinin bizim için nesneleşmesi, empati kuracağımız insani kimliğinden uzaklaşması gerekir. Şaka yüreğimizin uyuştuğu bir uzaklaşma anıdır. Şakalananın durumu trajik hâl almadıkça da bu uyuşukluk geçmez. Duygudaşlık ortak bir zemini doğuracağı ve özdeşleşmeye sebep olacağı için şakanın gerçekleşmesine engeldir.

Şaka, şakalanana dair bir kusur yargısıdır. İçine sokulduğu durumdan sakince sıyrılamayacağını düşündüğümüz kişiye şaka yaparız. Yargımız gerçekleşirse de kendi kusurdan uzak olma halimizi kutlamak için güleriz. Yani şakadan aldığımız haz karşıdakinin düştüğü durumla birlikte bizim o durumda olmamamızla ilgilidir. Bu yönüyle şaka küçük mücadelelerin, sessizce yarışan egoların alanıdır.

*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.