Bugün Batı gerçekten özgür mü: İngiltere örneği üzerinden bir sorgulama

Geçenlerde “The Duke,” yani “Dük” adlı bir İngiliz filmi seyrettim. Gerçek hayattan uyarlanmış güzel bir filmdi. Film, 1960’larda İngiltere’nin kuzeyinde yaşayan bir adamın hikâyesini anlatıyor. Ailenin evinde televizyon vardır. Fakat baba televizyon vergisi ödemediği için üç ay hapse mahkûm olur. Olaylar onun hapisten çıkışından sonra devam eder. Baba bir gün haberlerde İngiliz hükümetinin yabancı ülkelere gitmesin diye Goya’nın yaptığı Wellington Dükü portresine 143 bin sterlin verip satın aldığını öğrenir, çok kızar. Çünkü sokakta gezdirdikleri sinyal alıcı minibüslerle televizyon vergisi vermeyen insanları tespit eden, sonra onlara ceza kesen, vermeyenleri de hapse atan İngiliz devletinin bu kadar büyük bir parayı bir portreye vermesi ona göre büyük bir adaletsizliktir. Küçük oğlu, babasının bu tepkisinden güç alıp Londra’ya gidip bir sanat galerisinden o portreyi çalar, eve getirir. Neyse, hikâyenin sonunda adam muzaffer olur. Onun sayesinde yaşlı insanlara televizyon vergisi muafiyeti tanınır.

Bugün dünya çapında İngilizce haber yayınlayan hangi kanalı açsanız mutlaka İngiliz aksanlı birisine tesadüf edersiniz. El Cezire’den CNN’e, France 24’ten TRT World’e kadar... Bunun anlaşılır bir yanı var elbette. İngiliz aksanı standart aksan kabul ediliyor. Ana dili İngiliz aksanı olan spikerler ve muhabirler o yüzden bu kanalları dolduruyor. Özellikle BBC tezgâhından geçmiş olanlar... Ama başka bir sebep de İngiliz propagandasının diğer bütün medya kuruluşlarına kaynaklık etmesi. Nitekim dünyanın en büyük haber ajansı Reuters de bir İngiliz Yahudi kuruluşu.

“Dük” gibi filmler bize bir gerçeği hatırlatıyor. İki asırdır Batı diyoruz ama pek Batı gerçeğini pek bilmiyoruz. Yere göğe koyamadığımız, herkesi zengin sandığımız, herkesin istediğini yapabileceğini zannettiğimiz Batı aslında bir hayal. Batıcılar kadar muhafazakârlar da maalesef gerçek Batı’yı tanımıyor. Kafalarında romantik ve gerçek olmayan bir Batı var.

Bu yanılsama birçok konuda yanlış yargı ve sonuçlara yol açıyor. Mesela, Batı’da devletin küçük ve liberal olduğu algısı böyledir. Orada devletin iş dünyasına, topluma müdahale etmediğini zannederiz. Çok yanlış. Devlet iş dünyasını da, toplumsal örgütleri de kontrol eder. Gerek Avrupa’da gerekse ABD’de devlet hep güçlü oldu, hâlâ da öyle.

Bizi, Batı’da devletin küçük olduğu yanılsamasına sürükleyen şey aslında orada devletin bazı paravanlar arkasında iş tutmasıdır. Devlet orada elinde sopayla ortalıkta gezmez. “Ben buradayım.” diye bağırmaz. Kendi paramızla aldığımız cep telefonları ve internete bağlı her cihaz üzerinden herkesi takip eder. Hissettirmeden, çaktırmadan...

Bizim Batı’da devletin zayıf, toplumun ise güçlü olduğuna dair algımız aslında liberal pazarlamanın ürünüdür. Batı’da STK’ların ne kadar etkin olduğuna dair örnekler verilir. Ama oradaki STK’lar sermaye sınıfının ve devletin güdümü ve gözetimi altındadır. Herkes bu gerçeği bilir ama bir yerlerden paralar geldiği müddetçe sesini pek çıkaran olmaz. Aslında liberalizm çirkin gerçekleri örten bir sostur. Sadece o mu? Kapitalizm, sosyalizm, sosyal demokrasi gibi ideolojiler de öyle. Zaten ideolojiler genellikle mevcut düzene eklemlenmeyi amaçlayan unsurların kullandığı bir araçtır. Genelde mevcut güç düzenini meşrulaştıran söylemlerdir.

Bugünkü Batı sisteminin ezelden beri hep öyle olduğunu sanmamız başka bir yanılsamadır. Mesela ABD’de 1870’lere kadar “ganimet sistemi” (spoils system) denen bir yönetim sistemi vardı. Bu tabiri ilk kullanan 1829-1837 yılları arasında başkanlık yapan Andrew Jackson’dır. Adam federal devlet kadrolarını kendi yandaşlarıyla doldururken şu slogana dayanıyordu: “Savaşı kazanan ganimeti alır.” ABD’de kim başkan seçilirse kendine rüşvet verenleri, arkadaşlarını, akraba-taallukatını devlete doldururdu. Bugün bile benzeri bir durum var. Liyakat sistemi iç savaştan sonra kuruldu. O bile hâlâ tam değil. Ama bizimkiyle kıyaslarsanız elbette daha iyi.

Farkında olmadığımız başka bir gerçek de demokrasi teraneleri okuyan Batı’nın dünyadaki en monarşik yer olmasıdır. En ileri, en demokratik ve en zengin sayılan kıta olan Avrupa; kral ve kraliçelerle, prensler, dükler ve kontlarla doludur. Hatta sosyal demokrat olan, yani sosyalizme yakın İsveç, Norveç ve Danimarka gibi ülkelerin bile başında krallar vardır. Size bunların “sembolik” olduğunu söylerler. Öyle değildir. Kritik kararları alma yetkileri, atalarından gelen servetler ve kurdukları iş ilişkileriyle ülke yönetiminde söz sahibidirler. Mesela 69 milyonluk İngiltere’de soyluların sayısı toplamda belki on-yirmi bin civarındadır. Ama bu küçük azınlık, ülke topraklarının yarıdan fazlasına sahiptir. Sahip oldukları veya ortağı oldukları şirketler üzerinden büyük bir servete de sahipler. Sadece kralın atadığı kişilerden oluşan Lordlar Kamarası, halkın seçip gönderdiği Avam Kamarası’nın üzerindedir. 1990’lara kadar kurulan hükümetlerde mutlaka bir lord bulunurdu.

İngilizlerin ustalaştığı ve Fransızlar, Amerikalılar ve diğerlerinin onları takip ettiği bu yürütme işinin temel ilkesi, “siyaset eşittir ticaret”tir. Hoş söylemler çirkin planları ve çıkarları gizlemek içindir. Zaten kim olursa olsun konuştuğu hoş lafların gerçek olup olmadığını görmek istiyorsanız onun çıkar ve para ilişkilerine bakmanız gerekir. İkiyüzlülük ve çifte standart orada bir istisna değil kuraldır. Siyasetten ticarete, sanattan akademiye her işte böyledir.

Özellikle İngiltere’yi anlamak, Batı’yı ve onun ikiyüzlü siyasetini anlamaktır. Batılı sistemlerin söylemlerine değil eylemlerine bakmaya başlarsak, boynumuza iki asırdır takılan ipi gevşetmeye başlarız.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.