Şiirde gökyüzü imgesi ve düşünsel hafiflik arayışı

Gökyüzüne bakmak, çoğu zaman bir ihtiyaçtan doğar. İnsan yeryüzünde sıkıştığında, kelimeler yetmediğinde ya da anlam fazla ağırlaştığında başını kaldırır. Şairler de bundan muaf değildir; hatta belki en fazla onlar bakar göğe. Çünkü şiir, çoğu zaman yerçekiminin azaldığı bir dilden konuşmak ister.

Gaston Bachelard, Mekânın Poetikası’nda yüksekliği “düşüncenin dikeyleşmesi” olarak tanımlar. Ona göre insan, yükseğe baktığında yalnızca mekânsal değil, zihinsel bir hareket de yaşar: “Yükseklik, düşünen varlığı hafifletir.”

Bu hafifleme hâli, şiirin asli koşullarından biridir. Gökyüzü bu yüzden şair için bir dekor değil, bir imkândır: düşüncenin ağırlıktan kurtulma imkânı.

Modern şiirde gökyüzü, sık sık yeryüzüyle kurulan gerilim üzerinden belirir. Baudelaire’in ünlü “Albatros” şiirinde kuş, gökyüzünde ihtişamlı, güvertede ise acınasıdır. Şairle kuş arasında kurulan bu benzerlik tesadüf değildir. Şiirde gökyüzü, yalnızca özgürlüğün değil, aynı zamanda uyumsuzluğun da alanıdır. Şair, yukarıda anlamlıdır; aşağıda ise fazla, tuhaf, hatta sakar. Gökyüzü, şairin doğal habitatı gibidir.

Türk şiirinde bu ilişki daha farklı bir ton kazanır. Yahya Kemal’in semaya bakan şiirlerinde gökyüzü, bireysel bir kaçıştan ziyade tarihsel bir süreklilik taşır. “Süleymaniye’de Bayram Sabahı”nda gök, sesle ve hatırayla doludur; boşluk değil, yankıdır. Sezai Karakoç’ta ise gökyüzü metafizik bir çağrıdır. “Hızırla Kırk Saat”te gök, insanı kendine değil, hakikate çağırır. Turgut Uyar şiirinde ise gökyüzü daha kırılgan, daha gündeliktir. Göğe Bakma Durağı’nda gök, büyük metafizik anlamlardan arındırılmıştır; ama tam da bu yüzden sahicidir: “İkimiz birden sevinebiliriz göğe bakalım.”

Buradaki gökyüzü, kurtuluş değil; kısa bir ara, bir nefes alma hâlidir. Şiir, hayatı terk etmez; sadece onu askıya alır.

Roland Barthes da Yas Günlüğü’nde göğe bakmanın yasla ilişkisini anlatırken, bakışın bir tür “sessiz konuşma” olduğunu söyler. Gökyüzü, cevap vermez; ama insan yine de ona bir şey anlatır. Anlatır ama bugünün dünyasında gökyüzü artık yalnızca yasın ve hayalin alanı değildir. Zira uçuş rotalarıyla bölünmüş, radarlarla taranmış, uydularla kuşatılmış durumdadır. İsmet Özel’in, “Uçtum, ama uçuşum radarlarla izlendi” dediği gibi...

Gökyüzü, şiirin ve edebiyatın hafiflik dersidir. Yeryüzünü inkâr etmeden, ona yukarıdan bakabilmenin yolu... Belki de bu yüzden edebiyatçılar gökyüzüne bakmayı sürdürür. Çünkü gökyüzü, dünyaya ait olmadan dünyayı görmenin nadir yollarından biridir. Şiir de tam olarak bunu yapar...

*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.