TDV İslam Ansiklopedisi 33 yıllık emekle tamamlandı

Cemil Meriç’in beğenisini ne ölçüde aldığını bilmiyoruz fakat elimizde tamamlanmış bir Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi var.

TDV İslam Ansiklopedisi için harekete geçen Marmara İlahiyat Fakültesi merkezli hocaların da karşılaştıkları ilk tepki, “Orta Doğu bitmemiş, yarım kalmış projeler mezarlığıdır. Bu projeyi bitiremezsiniz, mümkün değil.” olmuş. Bizim geleneğimizde hâkim tutum budur. Bir teşebbüs önce akla hayale gelmeyecek menfilikleriyle tartışılır, şevkler kırılır ve engellenir. İkinci husus, aksayan bir kurumu ıslah etmek yerine ilga tercih edilir. Yeniçeri Ocağının ilgasından hilafetin ilgasına, Köy Enstitülerinin kapatılmasına kadar hep böyle olmuştur. Aksayan yanlarını düzeltelim, kurumlar nihayetinde insan unsuruna, yeni bir programa ve denetime bağlıdır denilmemiş personeli, bazılarının binası, yayınları toptan kaldırılmış, o defteri açmak suç kabul edilmiş ve yasaklanmıştır.

Filmin başında ansiklopediye abone olan terzi vefat etse de rafında 44 ciltlik İslam Ansiklopedisi ve mesleğini aynı ciddiyetle sürdüren oğlu bu umut zincirini gösteriyor.

Hep 33 Yaşında belgesel filminde bu tutum uç bir örnekle anlatılıyor. Namaz kıldırmak için öne geçen imam (Ekmel), zammı surede tutukluk yaşayınca saflar hemen çözülüyor, imam tek başına kalıyor. Oysa böyle durumlar için imamın hemen arkasındaki kişi hafif bir sesle hatırlatma yapar, sufle verir bazen namazı tamamlamak için öne geçer.

Çarpıcı bir sahne. Cemaat olmadığında cami ve cami görevlileri, bütün boyutlarını kaybediyor. İslam Ansiklopedisi’ne uyarlarsak; çıkarılacak ders, esere sahip çıkacak muhatap kitlenin durumunu resmediyor.

Bugün elimizde nesiller boyu hizmet edecek irşad, tebliğ ve ilim kaynağı TDV İslam Ansiklopedisi var ve internet ortamında herkesin erişimine açık.

Fakat azmin, umudun önünde dağların duramayacağını, kula düşen görevin yola çıkmak olduğunu ilmen vakıf olan bir elin parmakları kadar ilim adamı bu yola 1983’te baş koyar. Bir insan ömrüne denk, 33 yılda (2016) İslam Ansiklopedisi’ni tamamlar. Bu evsafta bir ansiklopedi başka İslam ülkesinde yok. Çünkü onların ilmî heyetleri bunu hiç düşünmediği gibi ihtiyaç da duymamışlar. Akla gelebilecek bütün İslâmî kavramlar, eserler, kişiler, akımlar, yerleşim yerleri, mekânlar, semboller bu eserde haritaları, fotoğraflarıyla ilim âleminin hizmetine sunulmaktadır.

Belgeselin bu enstantaneyle Ansiklopedi’nin sadece 33 yılda tamamlandığını değil emeği geçenlere hep 33 yaşında cenneti işaret ve ima ettiğini söyleyebiliriz.

Sadece Türk ilim adamlarının, araştırmacıların, akademisyenlerin değil İslam âleminin ve Batı’nın, en yetkin ilim adamları da ilk elden ve sadece bu eser için yazdıkları makaleleriyle yer alıyor eserde. 44 ciltlik eser için aslında “ansiklopedi” kelimesi hafif kaçıyor. Çünkü makalelerin her biri ana hatlarıyla bir kitap hüviyetindedir.

Ansiklopedinin birinci fasikülü basılıp gazete bayileri vasıtasıyla satışa sunulduğunda (1988) öğretmenliğe yeni başlamıştım. İlk fasikülü aldım. İlmî heyete baktım. Madde yazarı olmak isteyenlere de çağrı vardı. Hangi konuda madde yazarı olmak istenildiği, bu konuda yeterliliği gösterir (doktora, yüksek lisans, ilmi yayın) belgelerle müracaat edilecek merci bilgisi verilmişti. Lisans tezimi Şemseddin Sami’nin Emsâl eseri üzerine yaptığım için Şemseddin Sami veya Emsâl maddesinde kitapla ilgili bir madde yazabileceğimi bildiren bir mektup yazdım. Ancak lisans derecesi bu iş için yeterli bulunmadı.

Belgeselde sadece işaret edilerek geçilen hususlar var ki aslında büyük meşakkat orada yaşanıyor. Heyetlerin oluşumu, maddelerin tespiti, zamanında gelmeyen makaleler, düzeltme kabul etmeyen ilim adamları, işini ciddiye almayanlar vs. Bunlar işin doğasında olduğu için heyet bütün bu zorlukları usulünce aşmasını biliyor. Önemli olan, Müslümanlar tarafından yüz akı ilmî bir eserin vücuda getirilmiş olması ve bunu Türklerin başarmış olmasıdır. 28 Şubat baskısı, maddi zorluklar, maneviyatı bozan onlarca sebep içinden sağ salim çıkmak tabii ki Allah’ın yardımıyla mümkün olmuştur.

Kurgusal olanla gerçek kişiler birleştiğine göre son sahne ansiklopedinin tamamlandığını bildiren toplantıyı da Ekmel değil gerçek kişi açmalı bu kişi Tayyar Altıkulaç olmalıydı.

Belgeselde bu ilahi yardım Niyaz ismiyle hissettiriliyor. İkinci karakter Ekmel de aynı sembolik değeri temsil ediyor. Azim ve niyazla tamama eren bu ansiklopediye bir ömür veren Niyaz ile Ekmel aslında iki farklı kişi değil. İlahiyat fakültesinden mezun olduktan sonra ansiklopedi için kolları sıvayan Niyaz bir ömrü (33 yıl) bu uğurda geçirir. Belgeselde bu husus, hitâmühü misk diyebileceğimiz bitiş ve tanıtım programının Ekmel tarafından sunulmasıyla hissettirilir. Bu arada karısı Sacide vefat etmiştir.

Bugün elimizde nesiller boyu hizmet edecek irşad, tebliğ ve ilim kaynağı TDV İslam Ansiklopedisi var ve internet ortamında herkesin erişimine açık.

TDV İslam Ansiklopedisini İSAM (İslam Araştırmaları Merkezi) ile birlikte düşünmek gerekir. Çünkü ansiklopedinin ilmî kaynak merkezi, dokümanlar burada toplanmıştır. İSAM için şu tespiti yapmak mümkün. İslam Ansiklopedisi sadece kaynak eserlerin toplandığı yer değildir; madde yazacak müktesebatta kalem sahibi kişilerin de yetiştirilmesi demektir. Merkez, madde yazacak ilim adamını burada yetiştirmiştir.

1997-98 öğretim yılında Marmara İlahiyat Fakültesinde Türk-İslâm Sanatları alanında yüksek lisans derslerinden bazılarını İSAM binasında aldım. Çünkü hocalarımız (merhum) Orhan Okay’ın ve Mustafa Uzun’un burada odaları vardı. Ersin Nazif Gürdoğan’ı da ilk kez orada dinleme imkânımız oldu. Bu ziyarette gördüm ki İslam Ansiklopedisi aynı zamanda ilim ve fikir adamlarının sohbet yeri ve Türkiye’nin en büyük kütüphanesine sahip ilim merkezidir. Ansiklopedi, Türk ilim âlemine ve araştırma yapacaklara muazzam bir imkân hazırlamıştır.

İslam Ansiklopedisi’yle ilgili tenkitler “yapamazsınız, yapmasanız iyi olur” gibi menfiliklerle sınırlı kalmayacaktır, hatta kalmamalıdır. Bir başka ilim nesli, belgeseldeki terzinin dediği gibi, sökükleri dikmeli, yırtıklara yama yapmalı, yeni elbiseler dikmelidir. Ancak bundan sonrasının kolay olacağını söyleyebiliriz. Çünkü ilk düğme doğru iliklenmiştir.

Belgeselde bir akademisyenin söylediği üzere TDV İslâm Ansiklopedisi’nden itikadımızı bozacak bilgiler(!) ve hükümler çıkmaz. Ancak yeterince yer verilmeyen yorumlar, bakış açıları olabilir. Nitekim İsmail Kara maddelere “Yeni Selefi” bakış açısının hâkim olduğunu söylemektedir. Bunu da baştan bir perspektif belirlenmemesine, temel yaklaşımın nasıl olacağı konusunda bağlayıcı karar alınamamasına, yaklaşımın madde yazarının tercihine ve tutumuna bırakılmasına bağlamaktadır.

Ansiklopedinin yayınlanma sürecini en iyi bilen ve hatıralarında bunu şahitleriyle anlatan Tayyar Altıkulaç’tan öğrendiğimize göre İslam Ansiklopedisi çıkarma fikrini ilk defa Ergun Göze dile getirmiş, bu teklif makûl bulunmuş ve Ergun Göze müdür olarak getirilmiştir. Ergün Göze tercihi ve bazı kazanımların Göze’de kalması gibi hususlar dışında Ansiklopedi’yle ilgili en önemli tenkit hâlihazırda İsmail Kara’ya aittir. Önümüzdeki yıllarda bu tenkidin yerindeliği maddeler özelinde tartışılır umudundayız.

Belgesele dönerek şu notları da kaydetmemiz gerekir. Kurgusal olanla gerçek kişiler birleştiğine göre son sahne ansiklopedinin tamamlandığını bildiren toplantıyı da Ekmel değil gerçek kişi açmalı bu kişi Tayyar Altıkulaç olmalıydı. Böylece belgesele postmodern bir nitelik kazandırmak mümkün olacaktı.

Yönetmenin dediğine göre belgesel, adını Nurullah Genç’in “Rüveyda” adlı aşk şiirinde geçen: “Ömrün ne sonundayız ne de henüz başında/Otuz üç yaşındayız hep otuz üç yaşında” beyitlerinden almış.

Bir şiirinden ilham alınabilir tabii ki. Tahminim Nurullah Genç’in referansı ilgililerin bildiği Hadistir. Bundan dolayı ima ve ihsas hadisişerife olmalıydı.

İlim, amel ve ihlas birlikteliğinin sonucu olarak bu tür eserlerin amel-i sâlih sayıldığı ve sadece Allah rızasını gözettiği için bu rızanın tabii ödülünün cennet olacağının vaad-i ilahi olduğunu biliyoruz. Tek başına amaç ansiklopedi yazmak ve hitama erdirmek olamaz. Bu çabanın gerisinde Allah’ın rızası, rızanın mükafatı olarak cennete girmek ve hep 33 yaşında kalmanın sırrına ermek olduğu hissettirilmeliydi.

Belgesel yine bir umut çizgisi ile bitiyor. Filmin başında ansiklopediye abone olan terzi vefat etse de rafında 44 ciltlik İslam Ansiklopedisi ve mesleğini aynı ciddiyetle sürdüren oğlu bu umut zincirini gösteriyor. Müşteri de değişmiştir fakat işleyiş ve ahlaki tutum devam etmektedir.

Belgeselin bu enstantaneyle Ansiklopedi’nin sadece 33 yılda tamamlandığını değil emeği geçenlere hep 33 yaşında cenneti işaret ve ima ettiğini söyleyebiliriz.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.