Seyahat dönüştürür mü, oyalayıcı mı?

Seyahat, modern ferdin kutsadığı eylemlerden biri hâline geldi. Yüksek ve kaliteli bir haz alanı oldu. Her köşe başında bir “kendini bulma yolculuğu”, her sosyal medya gönderisinde bir “ruhsal dönüşüm” hikâyesi… Kamu felsefesi ve etik alanındaki çalışmalarıyla tanınan Macar asıllı Amerikalı akademisyen Agnes Callard’ın sert eleştirisinde işaret ettiği gibi seyahatin entelektüel ya da ruhsal bir sıçrama olduğu düşüncesi, artık inanç seviyesinde kabul görüyor.

İnsanın yeniyi arayışı, görmediğini görme, tatmadığını tatma arzusu, bir varlık tatmini biçimi olarak işleyebilir. Özellikle son dönemde seyahat deneyimleri; ferdin toplumsal rollerinden, beklentilerden ve yargılardan geçici de olsa uzaklaşmasını sağlayan yeni bir tatmin alanı olabilir. İnsandan beklediğimiz “seyahat ile olgunlaşma, haddini görme, nice dünyalarından içinde küçük bir dünya olduğunu bilme, dünyanın ne kadar büyük olduğunu görme” dönüşümü her zaman gerçekleşmez. Ama bu tatmin alanı, çoğu zaman hedonik bir koşu bandına dönüşür. Her yeni deneyim, kısa süreli bir doygunluk sağlar ve ardından yeni bir deneyimin arayışı başlar. Dolayısıyla fert, gerçek bir dönüşüm yerine sürekli uyarım arayan bir zihin yapısı içinde kalır.

Nitekim birçok insan, seyahatten döndüğünde kaldığı yerden devam eder. Hayat, yeniden rutinine kavuşur. Değişim beklentisiyle çıkılan yolculuk, aslında bir fanteziden ibarettir. “Önceki ben” geri gelir. Bazen birkaç yeni fotoğraf, birkaç yeni obje ve anekdotla süslenmiş şekilde. Ama temel duygu, temel davranış, temel düşünce biçimi çoğu zaman aynıdır. Bu nedenle seyahat, bazen bir mola gibidir. O hâlde sormak gerekir: Bu bir yolculuk mudur, yoksa sadece bir ara mı?

Turistlik deneyimin yüzeyselliği

“Değişmek için yola çıkmak” mottosuyla başlayan birçok yolculuk, çoğu zaman herhangi bir kalıcı iz bırakmadan sona erer. İnsanlar, dünyanın bir ucuna gitse de zihinsel olarak aynı kalırlar. Yazarın Abu Dabi’de ilgisizce gittiği şahin hastanesi örneğinde olduğu gibi ziyaret edilen yerlerin anlamı, çoğu zaman yüzeyde kalır. Simgeler görülür ama anlamlara temas edilmez. “Orada bulunmuş olmak” yeterlidir. Derinleşmeden, bağ kurmadan, sorgulamadan... Geçici bir mekânsal kayma, kalıcı bir zihinsel dönüşüm yaratmaz.

Bir başka örnek şudur: Machu Picchu'ya ulaşmak için İnka Yolu'nu yürüyen kalabalıkların varış noktasına ulaştıklarında manzarayı, sadece birkaç dakikalığına görüp hızla fotoğraf çekmeleri ve ardından kalabalığın içinde kaybolmalarıdır. Binlerce yıllık uygarlığın izleri, çoğu zaman bir arka fon işlevi görür. Oysa orada geçirilen zaman, büyük ölçüde fiziksel efor, görüntü alma telaşı ve bir şeyleri “yapmış olma” hissiyle sınırlı kalır.

Locomotion ve Instagram turizmi

Seyahat, artık bir tür sürekli hareket (locomotion) hâline geldi. Ama bu hareketin amacı, bir yere varmak değil; sadece hareket ediyor olmak. Bu döngüde seyahat, çoğu zaman bir içsel keşiften ziyade görsel bir performansa dönüşüyor. Özellikle Instagram gibi platformlarda seyahat fotoğrafları, bir tür varlık kanıtına dönüşmüş durumda. Gidilen yerin anlamından çok, orada çekilen kare önemli hâle geliyor. Bu da seyahati, hızla tüketilen ve boş estetik imgelerle dolu bir vitrine çeviriyor.

“Ben de gittim!” refleksi, bu turizmin merkezinde yer alıyor. Sosyal medyada paylaşılan her kare, bir tür eksik kalmama, geride kalmama hâlini bastırmaya yönelik. Mekânın anlamı değil, orada bulunmuş olmanın görünürlüğü önem kazanıyor. “Gittim ama bir şey yok!” cümlesi ise bu deneyimlerin içeriksizliğine dair içsel bir itiraf gibi. İnsanlar, orada olmakla bir tür statü elde ettiğini sanıyor. Fakat bu varlık, yalnızca gösteriyle mümkün oluyor. Seyahat, kendini göstermek, kendini eksik hissetmemek için yapılan bir ritüele dönüşüyor.

Önceden şekillenen beklentilerle deneyim

Birçok insan, seyahate çıkmadan önce neredeyse tüm deneyimlerini zihinsel olarak yaşamış oluyor. Kartpostallar, YouTube videoları, seyahat blogları… Tüm bunlar, gerçek deneyimle kişinin zihnindeki imaj arasına giriyor. Sonuç: hayal kırıklığı ya da ilgisizlik. Grand Canyon, Louvre Müzesi ya da Bali... Eğer zihin o mekâna ait bir “ideal görüntü” oluşturduysa gerçeklik bu beklentiyi karşılamadığında, deneyim değersizleşiyor. Deneyimlenen şey değil, deneyimlenmesi beklenen şey, tatmin aracı oluyor. Bu durumun temelinde, insanın “Orada değilse orası güzeldir!” şeklindeki beklenti refleksi de yatıyor. Bulunduğu yerin sıradanlığı, yaşadığı çevrenin ona verdiği ülfet hissi, uzağı daima daha kıymetli ve büyülü kılıyor. Oysa güzellik ve derinlik, çoğu zaman gözümüzün önündedir. Görmek için uzaklara gitmeye değil, yakın olana yeni bir bakışla yaklaşmaya ihtiyaç vardır. Beklentilerle yüceltilmiş uzaklık, gerçekliğe çarpınca kırılganlaşır. Bu da seyahati bir doyum değil, çoğu zaman bir düş kırıklığı hâline getirebilir.

Bağlantısız ve bağsız keşifler

Turist, genellikle gözlemcidir; katılımcı değil. Gilbert Keith Chesterton ve Fernando Pessoa gibi yazarların gözlemleri bunu destekler: Turistler, yerlilere değil; yerin imajına bakar. Orada yaşayan insanlara dair bir merak değil, egzotik olanı izleme tutkusu söz konusudur. Bu da empatik bir bağ kurmayı değil, mesafeyi sabit tutan bir seyir hâli üretir. Başkalarıyla değil, kendi imgemizle karşılaşırız. Kendimizi izleriz. Biz, orada, başka bir yerde, başka bir kıyafette...

Oysa insanlarla bağlantı kurmak, gerçek bir deneyime tanıklık etmektir. Karşıdaki kişinin hayatına, duygularına, hikâyesine açık olmak; onun insanlığını fark etmek kadar kendi insanlığımızı da genişletir. Kendisinden farklı olanla bağlantı kuramayan bir zihin, döner dolaşır ve yine yalnızca kendini esas alır. Diğeriyle temas kesildiğinde insan doğası da giderek tekil, tek sesli ve yalıtılmış bir yapıya evrilir. Seyahatin dönüştürücü olması, ancak bu bağın kurulmasıyla mümkündür.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.