Into the Wild filminde özgürlük ve yalnızlık tartışması

Kaçmak mı özgürlüktür, yoksa kalıp mücadele etmek mi? Özgürlük yalnızlıkla mı gelir, yoksa ilişki içinde mi yeşerir? Bir şeylere bağlanmak özgürlük arzusunun perdesi mi; değilse lütfu mudur? Bağlar kopunca mı o aranan özgürlük bulunmuş olur? Başkaları olmadan anlamlı bir yaşam kurmak mümkün olmaz mı? Ya da uzaklar ve tabiat romantize edildiği kadar arındırır mı insanı? Hayatı daha anlamlı yaşamak sürekli bir arayışa mı, yoksa mütevekkil bir kabule mi dayanır? Arayan mı bulur, yoksa bulan zaten aramayı bırakmış olan mıdır? Tüm bu sorular, bu yazıda, Sean Penn’in yönettiği ve gerçek bir hikâyeden alınan Into the Wild (Özgürlük Yolu, 2007) filmi üzerinden tartışılmaktadır.

Film, genç Christopher’ın modernitenin tüm yerleşik ilişkilerini reddederek yollara düşüşünü anlatır. Amerika’nın engin coğrafyasında gezinen ve sonunda Alaska’ya uzanan bu “aşkın” yolculuk, aynı zamanda seküler mistisizmin izlerini taşır. Christopher yolda farklı insanlarla karşılaşır, kısa süreli bağlar kurar ve nihayet kendiyle (d)olmayı murat eder. Peki önceki hayatın kısır döngüsünü aşmak için yola çıkan Christopher, geçmişinden ve ailesinden uzaklaşarak arzuladığı şeye yakınlaşmış olur mu, —bunun kararını izleyiciye bırakalım.

Prestijli bir üniversiteden mezun olduktan muhteşem kariyer olanaklarına kavuşan Christopher tüm şöhret göstergelerinin, bilindik kamusal ilişkilerin, aile bağlarının, hatta kendi isminin bile reddine azmeder. Hippi göndermesiyle Alexander Supertramp ismiyle yeni bir varoluş kurgular. Benliğinin isteğinin peşinden giderek “kendin ol ve gerekirse bedelini öde” düşüncesini benimser. Mistik yönelimin adresi tabiatın kalbidir. Önce bir manzara olarak, sonra sığınak ve nihayet tapınak olarak tabiat.

Christopher filmde herhangi bir manevi bağa tutunmaz. İnanç ve değerleri din değil; bireyselliği etrafında şekillenir. Gelenek ve alışkanlıklar onun için sezgisel olanın engelidir. Belli bir Tanrı arayışı yoktur. Kitaplar alır yanına. Hakikati şair ve romancılarda arar. Kalbinden çok aklını şekillendirir yolculuk. Ritüellerle değil; anlık kavrayışlarla ilerler. Toplum için/de değil; topluma rağmen bireylik tasarlar. Uyum ve iyilik değil; benliğin keşfi ve kendilik hakimdir arayışında. Alaska, bir zamanlar hikmet menbaı olan kadim çöllerin buzul türevidir. Christopher burada bağsız cemaatlere karışır; ibadetsiz ritüeller yapar; yersiz yurtsuz inzivalara kapanır.

Her açıdan bireyi merkeze alan bu aşkın meyil birey ile dış dünya arasına aşılmaz bariyerler örerken; kaçış fikrini de dünyevileştirir. Böylece toplum için faydalı bir kişi figürü yerine; kişi için tehdit bir toplum imgesi yükselir. Sosyal varlık olarak insan kendi izolasyonunda huzurla çürür! Oysa özgürlük de iyileşme de başkalarının varlığını -hatta sorunluluğunu- gerektirir. Bireylik yalnızlıktan değil; ilişkiden neşet eder çünkü. Christopher başkalarını dışladıkça kendi kemalatini feshetmiş olur. Pasif geri çekiliş olarak doğaya yönelme, toplumsal inşadan el çekmek demektir. Bu yüzden Christopher -haklı olarak- sistem eleştirisi yapsa da; bunun yerine geçerli/kalıcı bir öneri sunamaz.

Kaldı ki bu denli idealize edilen doğa -filmde de gösterildiği gibi- ölümcül olabilir. Üstelik modern birey doğanın bu sert ve duyarsız tarafına karşı savunmasız ve bilgisizdir. Onlarca yıl okunan okullar sorun çözmeye değil; soru çözdürmeye odaktır zira. öğretirken; sorun çözdürmeyi ihmal eder çünkü. Christopher yediği bitkinin zehirli olup olmadığı konusunda son derece donanımsızdır örneğin. Uzaktan bakınca sığınak gibi duran doğa, içindeyken tehdit ve mücadeleyle yüklüdür. Doğada hiçbir şey hazır paket değildir. Hazırlıksız birisi orada kaybolabilir, donabilir, yırtıcılara yem olabilir veya açlıktan ölebilir.

Christopher toplum ve kültür zincirlerinden kurtulabilir —ki bu girişim düzeyinde bile takdire şayan olabilir. Ancak insan gittiği yere kendi nefsini de götürür. Korkular, arzular, emeller insanda büyür; insanla yaşar. Mekânsal değişim de bir nebze ferahlatır ama iyileştirmeye yetmez. Bilirsiniz ve bazen tadarsınız da: saadet ancak kalbin tatmini ile kaimdir. Dahası kalbe uzanan huzur hâli yalnızca sahibini sağaltmakla kalmaz; etrafını da onarır. Christopher bu noktayı çok geç müşahede edecek ve son demde “mutluluk paylaşıldığında gerçektir” diyecektir. Bu fark ediş, kanımca, moderniteyle ilgili mütevazı hoşnutsuzluğunun ve değişim teşebbüsünün ödülüdür esasında.

Yine de -öyle sayacaksak- nihai başarısızlığının nedeni yolun sonunu getirememiş olmasıyla alakalı değildir. Zira o başından beri yönsüz ve pusulasızdır. Başkalarının acılarını dindirmeye niyetleyen bir tekamül seyrinden mahrumdur. Kendine gösterdiği ilgi; Öteki’den kopuşa eşlik eder. Bu nedenle zamanla bir genişleme (bast) ve sekinete değil; benlik karmaşasına kapılır. Son anlarını aşkla geçiren kâmil zatların aksine, Christopher -yönetmenin eklediği son tebessüm dışında- boğucu bir ruh hâline ve geri dönüşsüz pişmanlığa düçar olur.

Christopher McCandless’in hikâyesi, yüzeylerde yaşanan bir başkaldırı hikâyesidir. Ortada çıkış noktası makul ve makbul olsa da; menzili muhal bir ideoloji vardır. Tasavvufta odak olan nefsin terbiyesi ve kalbin tahliyesi, Christopher’ın dünyeviliği aşamayan karşılaşmalarına indirgenir. Dahası nefs onun büyüyen kendilik arzusunda daha da palazlanır. Buna şaşmamak da gerek; çünkü seküler özgürlük anlatılarında benlik daima dünyeviliğin karşısında değil; içinde çözülür.

Christopher McCandless’in serüveni, Amerikan mistisizminin büyüleyici ama kırılgan havasını yansıtır. Birey yüceltilir, doğa kutsanır, toplum reddedilir. Bugün bu durum bir tür moda tavrını almış; maneviyatçı akımlar kitlesel trendler içinde sekülerleştirilmiş ve sektörleştirilmiştir. Bu işleyişte içsel dönüşüm kisvesi altında sisteme sınırsızca uyumlanma ve insandan dramatik şekilde kopma hâlinden fazlası yoktur. Bu yüzden Christopher her adımda kendinden kendine kaçar ve özgürlüğü elde ettiğini sandığı anda ondan tümüyle mahrum kalır.

Batı mistisizminde tabiat, bireyin benliğini yeniden kazandığı “kendine ait” bir sahneden fazlası değildir. Buna istinaden kolayca endüstrileştirilir. Bu anlatıda tefekkürden ziyade tasvirler vardır. Oysa dünyadan bir parça olan tabiat gerçekte hakikatin aynasıdır. Buradaki her şey, kendini var edeni mimler, —daha doğrusu mimlemelidir. Bu yüzden mesela bir derviş tabiata yöneldiğinde, orada kendi yansımasından çok ilahi parıltıları duyumsar. Kopuş değil; bütünleşme yaşar. Onda hiçliğe veya hedonizme götüren dayanaksız, doğayla çatışmacı ve soyutlayıcı özgürlüğün yerine bağlanmaya dayalı teslimiyet fikri hakimdir.

Derviş, özgürlüğü sadece kendi iç dünyasında değil; kendine benzemeyen hatta zıt olanlarla kurduğu ilişki içinde inşa eder. Hakka halk içinde(n) rağbet eder. Onun için özgürlük aranan değil; sonunda kasıtsızca elde edilendir. Christopher’ın ise tüm deneyimleri göstermecidir. Dışa aktıkça içini boşaltır. Oysa derviş iyiliği gizleyerek yayar. Dağılarak değil; birlenerek çoğalır. Derviş bağırgan ve iddialı manifestoların değil; amil olmanın söze de göze de hitap eden vaazına teşnedir. Gelgelelim, görünürlük arzusu zaten nefsin oyunlarından kabul edilir. Bu, esasında, bir kulağından “içe toplayan” kadim öğretiler; diğer kulağından ise “dışa iten” çağdaş söylem giren modern insanın -yani bizim- ikilemimizdir.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.