Mahalle kültüründe racon: Bugün hâlâ geçerli mi?

Hasan Kaçan

Racon dediğimiz şey tabii ki önemlidir ve işe yarar. Ama sizin bu sorunuza ben de başka birkaç soruyla cevap vermiş olayım: “Raconu kim kesecek? Raconun ne olduğunu kim bilecek? Raconu kim oluşturacak? Racon sahibi kim olacak, kimler olacak?”

Var mı böyle bir şey? Çok önceden belli kaideler ile belli kuralların öğretilmesi ve onlara uygun yaşanması racon olarak adlandırılmış. Çünkü insanlar hayatta kurallar olmadan, kaideler olmadan başı bozuk bir şekilde yaşayamaz, hayatlarını sürdüremez. Bu her şeyde böyledir. Efendime söyleyeyim, aynı anda iki ayağımızı atamayız. Bir ayağımızı atıp sonra öteki ayağımızı atarak yürüyebiliyoruz. Sürekli nefes alamayız. Önce nefes alıyoruz, sonra veriyoruz ya da önce nefes veriyoruz, sonra alıyoruz.

Tabii ki bir etkileşim var hayatın içerisinde. Bu etkileşimi elden bırakmayarak, geleneksel olanın daha çok korunduğu, muhafaza edildiği ya da yeşertildiği birtakım bozulmamış kurumlar -mesela tekkeler- bize racon dediğimiz şeyi doğruca öğretebilecek yerler olabilir. Raconun ne olduğunu bize, tekkeler öğretebilir. Bu belki küçük bir başlangıç olabilir ama biliyoruz ki tüm büyük işler küçücük bir adımla başlar. Tabii kültürümüzü ve adam olma raconlarını belirleyen; mahalle abilerinin dışında, tasavvuf terbiyesi veren, adamlığı öğreten bu kurumların ve tekkelerin birçoğu kapatılmış zamanında. O yüzden şimdi Allah nasip edecek de böyle bir yer bulacaksın, öyle bir mürşidi kâmil karşına çıkacak, sen de nasibin varsa raconu öğreneceksin… Yani hayatı öğreneceksin… Daha sonra bunu başkalarıyla paylaşacaksın... Zor bir iş…

Bu dediğinize bir hatıramla cevap vereyim. Rahmetli babam mahallede erkek berberiydi. Ama bir mahalle berberi olmasına rağmen insanlar babamdan nedense çekinirler ve çok saygı gösterirlerdi. Bir gece 12 gibi dükkânı kapattığımız sırada bir adam geldi. “Beyoğlu'na çıkacağım. Bir sakal tıraşı olmak istiyorum.” diye rica etti. Tekrar dükkânı açtık. Ben de herhalde 10 yaşlarında falan bir çocuğum. Babamın yanında çıraklık yapıyorum mektep tatillerinde. Neyse, babam dükkânı açtı, adamın suratını köpürtürken başka biri küt diye kapıyı açıp içeri girdi. Tıraş olan adamın kafasına bir silah dayadı. Serserinin teki. Babamın elinde de ustura var. Ben tabii korkudan ne var ne yok bıraktım. Bununla utanılacak bir durum yok, ufacık çocuksun… O sırada babam elindeki usturayla, eli tabancalı bu adama; “Ulan sen kim oluyorsun da benim koltuğumdaki adamı öldürmeye kalkıyorsun, elimde ustura var, istesem ben keserim bunun gırtlağını, sana ne oluyor? Bir hesabınız varsa gidin dışarıda görün.” dedi. Sonra durdu, “Burası ekmek kapısı.” diye bağırdı. İster serseri ister sarhoş olsun, o adam ekmek kapısı lafını duyunca, “Abi kusura bakma, bir eşeklik yaptım.” deyip çekti gitti.

Evet, raconun ne demek olduğunu serserisi de sarhoş da biliyordu. Şimdi bu tür ölçüler kalmadı. Çünkü özellikle ecnebi dizilerde, filmlerde bu tür ölçüler yok. Rahat rahat adam öldürülüyor, kıtır kıtır adam kesiliyor ve bunun detayları işleniyor. Yani bir insana ölümcül zarar vermenin neredeyse dersini veriyor ecnebi diziler. Bizim ülkenin basın-yayın kanunları var. Ne televizyonlarda ne de devlet kanallarında bu tür şeylere müsaade edilir. Ama bir sürü insanın bu tür dizileri izlediği dijital kanallar mevcut. Netflix’inden Amazon’una ve Disney’ine kadar aklınıza gelen bir sürü kanalda bu tür şeyler izleniyor. Örneğin La Casa de Papel gibi dizilerde haydutlar ve soyguncular sanki düzenin karşısındaki kahramanlarmış gibi insanlara sunuluyor. Bunun, “racon eksikliğinde” önemli bir etkisi olduğunu düşünüyorum.

Çok zor… Çünkü her dönemin kendi şartları var. Hele ki bunca “sanallığın” içerisinde epey zor bir şey. Yani racon denen şey, bir kurallar ve davranışlar manzumesi. Yani bir tür kültür. Bu kültürü günümüzde bulmak ne kadar mümkün, orasını bilemiyorum. Bu yüzden bugünkü gençlerin Allah yardımcısı olsun… “Biz çok şahane günler yaşadık. Ah nerede o eski günler!” edebiyatı yapmayacağım. Ama o insanların birbirlerine selam verdiği, sıkıntıları var mı diye sorduğu, komşularını merak ettiği günler artık geride kaldı. Böyle bir dönemde yaşamıyoruz. Doğal olarak da bu tür bir ortamdan yeni bir racon ruhunun çıkması pek mümkün görünmüyor. Yani aynı apartmandaki insanlar bile birbirlerini tanımıyor. Komşuların dahi birbirini tanımadığı bir dünyadan “racon” beklemek boşuna olur. Bu yeni hayatımızın bir getirisi. Durum böyle olunca gençleri de suçlayamayız. “Gençler niye böyle davranıyorlar?” diyemeyiz. Çünkü büyükleri olarak onlara biz örnek oluyoruz. Düşünün anne-baba çalışıyor, çocukları YouTube müzikleri büyütüyor. Ninni bile yok. İngilizce veya Korece şarkılar… Doğal olarak şuur altını bu şarkılar oluşturuyor çocukların. Sonra sen gel bu bilinçten yeni bir racon bekle. Çok zor ve neredeyse imkânsıza yakın bir şey bu…

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.