Edebiyat, hakikat ve dil üzerine düşünceler

Hiçbir edebi eserin gücü, acıyı layıkıyla ifade etmeye yetmez. Sanatçı retorik oyunlarına, belagatin gücüne sığınmaya çalıştıkça anlatmaya çalıştığı acıdan o denli uzaklaşır. Parantez içi açıklamalarla, süslü terkiplerle cümleler uzar ve duygu, uzayan cümlelerin, süsün altında sönümlenir.

Yoğun duyguların layıkıyla anlatılamayacağını bilen sanatçı en azından anlatıcı yardımıyla duyguyla arasına nesnel bir mesafe koyarak duyguyu soğutmaya çalışır. Yaptığı, yoğun duygular içinde kahramanını uzun uzun tasvir etmek değil, belki ona dair vurucu birkaç görüntü, imge kurmaktır.

*

Sanat eseri bizim karşımıza, kendiliğinde çıkıyorsa, o zaman varolan bir şeyin taklidinden/temsilinden, onun ifadesinden değil de yaratımdan söz ediyoruzdur. Aksi halde yeniden üretimden söz etmiş olurduk. Yeniden üretimde hakikat açığa çıkmaz, çünkü o sahih değildir, kendilik hiç değildir, sadece prototipin durmaksızın çoğaltılmasıdır.

Sanat eserinde açığa çıkan hakikat tarihüstü değil, tarihseldir. Zira o, eserin kurduğu dünyada ortaya çıkar.

*

Her şey bir simgeye dönüştüğünde, hakikat buharlaşır.

*

Duyguyu göstermenin en kestirme yolu, onu nesneye aktarmaktır. Duygunun nesneye aktarımıyla duygu görselleşmiş olur.

Edebiyat, dilin göndergesel işlevini reddetmez; yoksa ‘gerçeklik’e erişim imkânsız hâle gelirdi. Edebiyatın reddettiği, gerçekliğe dair kanonik, dolayısıyla verili dildir. Bu yüzden edebiyat eserleri, sadece kendisine gönderimde (gerçekliği kendi içinde, kendisi için kurması) bulunduğu için kurmacadır.

Onun kurmaca olması yalan dolan olduğu anlamına da gelmemelidir. Tersine, kendi kurduğu dil sayesinde, gerçeklikle insan arasına giren kanonik, verili dilin perdelediği kimi yalan dolanları parçalayıp olanı kendi gerçekliği içinde açıklığa çıkarır.

Unutulmamalıdır ki, insanların hazır bulduğu (bu yüzden verili), okullarda öğretilen (bu yüzden kanonik) dil, her zaman kamunun (toplumun değil) kendi çıkarına olacak değerlerle teçhiz edilmiştir ve gerçekliği ister istemez kendi dolayımından geçirerek kavrar ve aynı şekilde dışlaştırır.

Edebiyat, dilin potansiyellerini, gizil güçlerini en iyi bilme sanatı olduğu için gerçekliği kendi yalınlığında, çıplaklığında kurmanın biçimini her daim bulur.

*

Modern sanat, geleneksel sanatın ‘sanat idesi’ fikrinden/arayışından kopmuş, idenin yerini eser almıştır. İde yerine, başyapıt fikri geçmiştir. Dolayısıyla sanat, aşkınlığı sanat idealinde değil eserde kurmaya başlamıştır.

Böylelikle sanat nesneden, nesnedeki imadan kopmuş, tamamıyla özneye doğru kaymıştır. Sanatçı gördüğünü temsil ya da taklit etmek yerine, gördüğünün onda yarattığı hisleri ve düşünceleri dışa vurmak için çalışmaya başlamıştır.

*

Polisiye edebiyatın temel zaafı, eser boyunca gizlediğini sonunda aşikâr edince kendi varlık nedeninin de ortadan kalkmasıdır.

*

Temsili sanatta önümüzdeki eseri anlayabilmemiz, çözümleyebilmemiz için neyi anlattığını bilmemiz gerekir. Örneğin bir kitabın arasından koparılmış bir minyatürü anlayabilmemiz için neyi anlattığına dair ön bilgiye sahip olmalıyız, yoksa bağ kurabilmek mümkün değildir.

Bu tür eserler bir hikâye anlatmaktan çok, alımlayıcının bildiği hikayeyi anımsatmak için vardır.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.