Öykü insanın sınır durumunu nasıl anlatır

Öykü bu başa gelenlerle ilgilidir. Başa geleni, sadece olayın tahkiye edilmesi olarak anlamamalıyız. Olay, bir sınır durumsa, sınır durumlarda başa geliyorsa, insanın başına gelmesi, onun sınır durumda olduğunu gösterir. Sınır durumlar, insanın özel halleridir, onu o yapan, kendiyle baş başa kaldığı anlardır. Sınır durum olmayan hallerde, insan gündeliğin akışı içinde kendini kaybeder, ancak bir olay onu gündeliğin akışından çıkararak kendiyle baş başa getirir. Öykü işte bu başa gelişi tahkiye eder. Çünkü bu an biriciktir, tekrar edilemezdir. Öykü biricik olan, tekrar edilemez olan bu anı tahkiye ederek, anı tarihselleştirir ve başkalarının da katılımını sağlar. Bu durumda öykünün ortaya koyduğu sadece bir olgu değil, ontolojik değeri olan, insanın olması gerektiği yere dair bir girişimdir.

İnsan, sınır durumda kendiyle diyalog halinde olduğundan, öykü, onun kendi olarak kendisinden söz etmesini mümkün kılar. Öykü bu yanıyla insanın kendisiyle diyaloğudur. Bu diyalogla insan kendini ve kendinden hareketle oluşa geleni, başına geleni idrak eder; dolayısıyla bakışı değişir. Öykü, değişen bu bakışla yeniden bakmaya girişmektir de diyebiliriz.

Yeniden bakmak, şimdiye kadar görünmeyeni görebilmeyi vaat eder, bu yüzden eser, dünyanın nesnel ve deneysel sınırlarını aşma girişimidir. Tüm denemelere rağmen görünmeyen görünmemeye devam ettikçe görünen de derinleşir. Zira görünmeyeni görme denemeleri daima görünen sayesindedir. Görünen derinleştikçe, görünmeyene yaklaşıldığı, görünme olasılığının arttığı gibi bir umudu diri tutar.

*

Sanat, gerçeğin hakikatini görünüre taşımanın bir formuysa (bence öyle) bu aynı zamanda gerçeği bambaşka bir şekilde görmek anlamına gelir, ki bu da gerçeğin yeniden tanımlanması demektir. Sanat başka bir biçimde, başka bir yerden görmektir; o yüzden sanat için, okuruna/izleyicisine farklı pencereler açtığından sıkça söz edilir. Başka bir pencereden bakmak, gerçeğin kabuğunun kırılmasıyla muhtemel olanın açığa çıkmasıdır. Çünkü aşina olmadığımız bir tarzda bakmak, aynı zamanda bilişsel alışkanlıklarımızı da kırar. Bu hal, dünyanın değişmesidir. “Her gün yeniden doğmak” biraz da bu anlama gelir.

*

Sanat eserinin yoruma açık olması onun vazgeçemeyeceği niteliklerindendir. Ancak yorumlama ve yorumlanan diyalektiğinde, yorumun aşırılaşması her zaman yorumlayıcı bilinci kendi kendisini onaylama eğilimine sokar. Bu durum eseri, yorumlayıcı için sadece kendini onaylama vesilesine indirgeyeceği için eser aleyhine gelişir.

*

Okur genellikle anlatının sonunda ne olduğunu netlikle bilmek ister; açık uçlu yapıtlar bu yüzden biraz can sıkıcıdır. Çünkü ne olmuş olabileceğini okura bırakır.

Oysa bir eserle hemhal olmak, bir yola girmek gibidir; şimdi yoldasındır, önemli olan yolu deneyimlemektir. (Şimdilerde navigasyonun kesinliği bu deneyimi mümkün kılmıyor tabii ki; en kestirme, en hızlı rotayla hedefe varmak asıl olan.)

*

Dilin bir sistematiği vardır, o sistem içinde çalışır.

Sözle arasındaki gerilimin kaynağı bu sistematiktir.

Söz özgürdür; gerekirse herhangi bir sisteme, mantığa yaslanmadan istediğini dile getirebilir.

Edebiyat dilin sistematiğini kırmayı, onda yeni olanaklar aramayı dener. Dili genişleten de bu arayışlardır; ama son sözü yine de dilin sistematiği, mantığı söyler (Anlamsızlık arayışları bile bu sistem içinde anlamsızlığın anlamına dönüşür).

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.