Mevlana ihtifalleri ilk ne zaman başladı ve nasıl kurumsallaştı?
NihayetNihayet Dergi
Hz. Mevlana’nın irtihalinin sene-i devriyesinde yapılan anma törenlerinin özel ismi “ihtifal”. İstinye Üniversitesi’nde araştırma görevlisi olan Burcu Sağlam, 2017 yılında “Modern Türkiye’de Mevlevi Ayinlerinin Görünürlüğü ve Meşruiyeti” başlığıyla enfes bir yüksek lisans tezi hazırladı. Yine bir aralık ayını fırsat bilerek, tezinin temel unsurlarının biraz etrafında dolanarak kendisiyle kısa bir söyleşi gerçekleştirdik.
Cumhuriyet döneminde ihtifaller ilk ne zaman ve hangi sebeple başladı? Bu ilk “gösteriler”in ihtifal olarak adlandırılması mümkün müdür?
Tespit edebildiğim ilk geniş çaplı anma töreni Konya Halkevi tarafından 1942’de yapılmış. Hemen ardından Konya Halkevi kültür dergisinin Mevlana özel sayısı çıkarılmış, ciddi bir kısmı anma törenindeki konuşmaların metinlerinden yahut gelemeyenlerin gönderdikleri mektuplardan oluşuyor. Esasen bu törenlerde de bir karmaşa var.
Mevlana feylesof değil idi, sofi idi
” diye onun dinî kimliğini vurguluyor.
Evet, buna bir ihtifal diyebiliriz ama kimin anıldığı biraz muamma. Türk büyüğü mü, evrensel bir felsefeci mi yoksa Müslüman bir şeyh mi? Herkesin Mevlana’sı kendisine olmuş ta o zamanlardan.
İlk sema ayini hangi yıl yapılan ihtifalde mümkün oldu? Bu etkinlikler için semazen ve mutriban heyeti nasıl bulunabildi?
- Kudsi Erguner’in ve başkalarının aktardığına göre, ABD büyükelçisiGeorge C. McGhee’nin 1952’de eşiyle yaptığı ziyarette, eşinin“Burada dönen dervişler varmış, nerede onlar?” diye sorması üzerine Ankara’dan ve İstanbul’dan apar topar bir Mevlevi müziği heyeti toplanıp getirilmiş, bu olay da ihtifallerin kurulmasında önemli bir aşama olmuş.
Kıyafet önemli bir ayrım yaratıyor insanların zihninde. Bu kıyafetlerin ulu orta giyilmesini irtica olarak görüp tehlikeli bulan gazete yazıları yayımlanmış. Bugün bu kıyafetleriirtica ile ilişkilendiren kaç kişi vardır acaba?
Pek çoğunun hatıratından törenlere dinî anlam yüklediklerini, basit bir gösteri olarak görmediklerini anlıyoruz.
İhtifalleri büyük oranda şekillendiren tanınmış isimler kimlerdir? Bu isimlerin nasıl bir fonksiyonu oldu?
Tabii 1950’lerin konjonktürü de buna yardımcı olacak nitelikteymiş. Törenler giderek daha iyi yerleşmiş, kurumsallaşmış. 70’lerden itibaren semazen figürü Türkiye’nin yurt dışına kendi reklamını yaparken en sık kullandığı figürlerden biri hâline gelmiş.
Konya halkının bu ihtifal törenlerini nasıl karşıladığı ile ilgili bilgimiz var mı?
Konyalı-İstanbullu çekişmesi ortaya çıkıyor ihtifallerde. Konyalılar İstanbul’dan gelen semazenleri ve müzisyenleri içkici ve laubali buluyorlarmış. Yeterince dindar bulmuyorlar yani. Bu yüzden sema kursu açıyorlar, kendi semazenlerini yetiştiriyorlar. Bahsetmiştim yukarıda, Hümanist Mevlana, Türk Mevlana, Şeyh Mevlana vardı zihinlerde. Bir de Konyalı Mevlana eklenebilir bu listeye.
Cumhuriyet döneminde yeniden başlayan bu ihtifallerin tasavvuf ve Hz. Mevlana’ya olan ilgiye nasıl bir katkısı oldu, etkili bir unsur sayabilir miyiz onları?
Bilinirliğini artırdığı kesin. Ama karşılıklı bir durum var. İlgi arttıkça ihtifaller daha meşru hâle geldi, büyüdü, kurumsallaştı. Bunun sonucunda daha çok reklamı yapıldı, daha çok bilindi, ilgi yine arttı. Yurt dışındaki artan ilginin etkisinin de büyük olduğunu düşünüyorum.
Zaman içinde ihtifallerin dönüşümüne baktığımızda, düzenleyen heyetin kendi iç siyasetleri olmuş gibi bir izlenim ediniyoruz. Bir folklor gösterisinden ayin-i şerife geçiş söz konusu olmuş. Bu süreci nasıl yönetmişler?
Her değişim sürecinde kazanılanlar ve kaybedilenler var elbette. Bugün tekke görmüş Mevleviler yaşamıyor, ama 80’lere dek yaşadılar ve ihtifalleri yönettiler. Çok ince bir çizginin üzerinde oldukça başarılı yönetmişler. Hem törenleri sürdürmüşler hem de otoriteyle başları çok belaya girmemiş. Bunlar oldukça nazik insanlar, devletin yasasını çiğnemeyi edebe aykırı sayıyorlar, devletin otoritesini incitmekten kaçınıyorlar ama bildiklerini okumaktan da geri kalmıyorlar.
Törenlere Mevlevi kıyafetleriyle çıkılması, sonunda Kur’an-ı Kerim okunması gibi şeyleri yavaş yavaş eklediler törenlere, kimseyi ürkütmemeye çalıştılar. Bugün artık iktidarlar için ürkütücü ve tehlikeli olmaktan çok uzak bu törenler. 90’lardan itibaren Kültür Bakanlığı’na bağlı tasavvuf müziği korosu olarak kurumsallaştı ve devlete eklemlendi. Türkiye Devleti resmî olarak bu törenleri bir kültürel miras olarak sahiplendi ve tanıdı. Laik devlet bir dinî törene niçin sahip çıkıyor?
- Mevlevi törenine sahip çıkıyor da Rifai törenine niçin sahip çıkmıyor? Demek ki dinî bir tören olmasından ziyade, hoş ve estetik görünümlü bir folklor faaliyeti olması ön planda. Bu açıdan bakarsak, ayin-i şerife geçişten çok folklorleşme görürüz. Mevleviler de bu folklorleşmeyi bir yandan destekledi. Çünkü meşru olmak, devlet tarafından sahiplenilmek, yasa dışı olmamak onlar için çok önemliydi.
Bu dönemde yapılan ihtifalleri göz önüne aldığımızda katılımcıların rollerini nasıl görmemiz gerekir?
Organizatörler, müzisyenler, semazenler, çeşitli devlet birimleri, basın, STK’lar, törene gelen izleyiciler… Katılımcı olmanın pek çok şekli var. Tüm katılımcılar törenlere yüklenen anlamlarda aktif olarak rol alıyor. Her katılımcı unsur kendi arka planından, kendi zihnindeki anlam dünyasından hareketle törenleri “gerçek” yahut “sahte” buluyor. Ayrıca, bu unsurlar birbirlerini etkiliyorlar. Oldukça aktif rol aldıklarını söylemek mümkün.
Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.