Otobiyografik romanlar neden bu kadar yükseldi?

Son yıllarda dünya edebiyatında, popülerliği günden güne artan otobiyografik metinler bir hayli görünür olmaya başladı. Tür olarak yeni olmayan ve zaman zaman “roman” başlığı altında piyasada dolaşıma giren bu metinlerin roman türünün özelliklerini ne kadar karşılayıp karşılamadığı tartışmaya açık. Romanın merkezinde kurmaca karakterlerin değil de doğrudan yazarların kendi hayatlarının olması sıklıkla görülen bir anlatım biçimine dönüştü bugün. Üstelik bu anlatı çoğunlukla tüm çıplaklığıyla, radikal detaylarla ortaya çıkıyor. Norveçli yazar Karl Ove Knausgaard’ın ebeveynlik pratiklerinden aile kavgalarına kadar uzanan ayrıntılara yer verdiği altı ciltlik Kavgam serisi, Nobelli Fransız yazar Annie Ernaux’nun kişisel bellekle sınıf tarihini harmanlayan anlatıları, Édouard Louis’nin çocukluk travmalarından bugünün politik tartışmalarına uzanan, sınıfsal kökenini ve beden deneyimlerini doğrudan konu edinen metinleri popüler örneklerden birkaçı. Kısıtlı bir coğrafyada kalmayan, farklı dillerde binlerce okura ulaşan bu metinler, bir yazarın gündelik hayatındaki sıradan ayrıntıların bile okurları nasıl bu kadar cezbettiği sorusunu gündeme getiriyor.

Öyleyse bu anlatı biçiminin yükselişini nasıl değerlendirmek gerek? İtiraf kültürünün edebiyatta daha sık yer bulması; yazarların sadece fildişi kulelerinden okurlara seslenen kimseler olmadığını, tam tersine son derece sıradan yaşamlarla var olduklarını okura gösteren önemli bir dinamik. Okurlar -satış rakamları, kitlelerin metinleri sahiplenmesi, yapılan reklam yatırımlarına göre- durumdan oldukça memnun. Okurları yazarların hayatına bu kadar merakla bakmaya yönelten dürtü ne peki? Magazinsel bir ilgi mi? Dedikodu kültürüne eklemlenen bir merak mı? Yazarların da kendileri gibi “sıradan” insanlar olduklarını görmenin verdiği heyecan mı? Belki de hepsi…

Otobiyografi ya da geçmişin yükü

Otobiyografik anlatıların geçmişi aslında o kadar da yakın tarihli değil. Bu geçmiş, otobiyografiyi bir tür olarak nerede konumlandırmak gerektiği gibi bir sorunu da gündeme getiriyor olabilir. Otobiyografik roman, otobiyografi, anı, deneme, günlük vb. türler arasında ayrım yapmak -bir yönüyle- ancak edebiyat tekniğindeki farklılıklar göz önüne alındığında mümkün olabilir. Bunun dışında türlerin kendi arasında geçişken olduğu ve sınırlarının çok da belirgin olmadığı hatırda tutulması gereken önemli detaylardan biri olarak bir köşede dursun.

Örneğin Aziz Augustinus’un İtiraflar’ının bu türün ilk örneği olduğu konusunda geniş bir kesimde fikir birliği var. Montaigne’in Denemeler’i bireyin kendi üzerine düşünmesinin ilk güçlü örneklerinden biri olarak da pekâlâ okunabilir. Rousseau’nun İtiraflar’ı modern bireyin kendini açığa vurma arzusunun en çarpıcı örneklerinden biri değil midir? Muhakkak böyle bir boyutu var. Öte yandan XIX ve XX. yüzyılın pek çok kanonik romancısının eserlerinde kendi hayatından izler olduğu da edebiyat tarihinin bilinen gerçeklerinden... Bu anlamda pek çok roman, aynı zamanda yazarın kendi hayatına dair örtülü bir itiraf olarak da okunabilir. Ancak bu isimlerin yazdıkları bir tür olarak “otobiyografik roman” veya “otobiyografik kurmaca” gibi etiketlere sahip değil/di. Bugün gelinen nokta bir tür olarak otobiyografiden birçok bakımdan farklılaşmış gibi görünüyor.

Otobiyografi türü, kişinin toplumda kendini konumlandırma biçimlerinden biri olarak da görülmelidir. Otobiyografi kişisel bir “itiraf” olduğu kadar bireyin gündelik toplumsal hayat içindeki yerini kurma, kimliğini müzakere etme çabasıdır da. Bu bakımdan her otobiyografi aynı zamanda bir kurmacadır dersem çok ileriye gitmiş olur muyum, emin değilim. Çünkü anlatıcı kim olursa olsun, bütün çıplaklığıyla hayatını aktardığı düşünülse bile bunu tam anlamıyla yapmış olmaz veya okur olarak biz bundan hiçbir zaman emin olamayız. Yani aslında ortaya çıkan yine de bir çeşit kurmacadır. Bugünkü otobiyografik romanlarda da bu kurmacanın izleri belirgin diye düşünüyorum. Fakat önceki kuşaklardan farklı olarak günümüzde otobiyografiye kurmacada yer verme yönelimi daha çıplak, daha doğrudan, hatta zaman zaman teşhir edici bir tavırla sahneye çıkıyor gibi görünüyor.

Knausgaard, Ernaux, Louis gibi isimler otobiyografiden otobiyografik kurmacaya geçişin önemli temsilcileri olarak görülebilir. Onlar çağdaş edebiyatın bu damarını oldukça görünür hâle getirdiler. İsmi, New York Times’ın çok satanlar listesinde uzun süre yer alan görülen Knausgaard, kendi hayatının en sıradan ayrıntılarını bile altı cilt boyunca anlatarak okurlarla neredeyse bir dostluk kurdu. Çocuklarını okula bırakması, karısıyla kavgaları, ailesindeki başka insanlarla yaşadığı sorunlar ve hatta bulaşık yıkaması gibi “gereksiz” ayrıntılar bile edebiyatın konusu oldu. Bu, aynı zamanda sıradanlığın görünür olmasıydı. Ernaux ise kendi hayat hikâyesini sınıfsal belleğin ve toplumsal dönüşümün aynası olarak kurdu. Seneler’de okuduğumuz sadece yazarın hayatından çarpıcı kesitler değil aynı zamanda Fransa’nın kolektif hafızasına eklemlenen tarihsel gerçeklerdi de. İlişkilerini, ailesini doğrudan anlattığı metinler de kendi büyük anlatısının parçaları olarak mutlaka belirgin bir boşluğu dolduruyor. Édouard Louis neredeyse bütün metinlerinde cinsel kimliğini ön plana çıkararak hem kendi kişisel tarihiyle hem de ailesi, arkadaşları gibi yakın çevresiyle hesaplaşma yoluna gitti. Onun yaptığı da aynı zamanda cinsiyete dayalı toplumsal şiddeti ve sınıfsal eşitsizliği görünür kılmaktı. Örnekler çoğaltılabilir. Yakın zamanda çok fazla görünür olan yazarlar oldukları için bu isimleri gündeme getirdim ama listenin bu kadar kısa olmadığını ortalama edebiyat okuru rahatlıkla fark edecektir.

Romandaki otobiyografiden otobiyografik romana

Günümüz edebiyat ortamında sıklıkla karşılaşıldığı gibi, artık otobiyografik öğelerin kurmaca metinlerde yer bulmasından, metinlerin doğrudan otobiyografiler üzerine inşa edilmesine geçildi. Kuşkusuz edebiyat sadece bu damardan ilerlemiyor ancak geçmişe oranla bu türden metinlerin sayısının arttığını söylemek de büyük bir tespit olmayacaktır. Bununla beraber bu türden metinler üzerine yürütülen tartışmalar da az değil. Otobiyografik metinlerin/romanların edebiyatı “itiraf kültürü”ne indirgediğine, kurmacanın büyüsünün “gerçeklik(?)” uğruna feda edildiğine dair söylemlere çeşitli mecralarda rastlamak mümkün. Diğer taraftan “gerçek mi, değil mi?” sorusu da meselenin bir başka boyutuna dair kafalarda soru işareti uyandırıyor. Yazarın kendi hayatını anlattığına inanan okur aslında yeniden kurgulanmış, seçilmiş, düzenlenmiş bir hayatla karşı karşıya da olabilir. Günün sonunda karşımızda inanmak zorunda olduğumuz bir yazar var. Metin ne söylüyorsa gerçek odur…

Otobiyografik romanların artışını yalnızca edebî bir eğilim olarak görmek konuya etraflıca bakmak adına yetersiz kalır gibime geliyor. Günümüzde artık “kendi hayatını ifşa etmek” neredeyse bir norm hâline gelmiş durumda. Bunda sosyal medyanın radikal bir etkisini olduğunu söylemeye gerek var mı? Bugünün kültürel ikliminin edebiyatı da dönüştürdüğü aşikâr. Bu türde metinler kaleme alan yazarlar hayat hikâyelerini hem kişisel bir anlatı hem de toplumsal bir paylaşımın parçası olarak sunuyor. Okursa bu metinlerde sadece bir bireyin serüvenini değil, çağdaş toplumun anonimleşen deneyimlerini de görüyor. Kısacası buna, otobiyografik metnin ifşa veya itiraf kültürünün ötesine geçerek toplumsal hafızanın kaydına dönüşmesi süreci olarak da bakmak mümkün. En iyi ihtimalle…

Son olarak yarayı kaşımayı seven bir okur unvanıyla kafamda gezdirdiğim biraz da spekülatif birkaç cümleyle bitireyim. Kurgusal bir metin üretmekle yaşadıklarını kaleme almak arasında her anlamda fark vardır. Kurgu üretmek, karakter yaratmak, olay örgüsü oluşturmak, çevresel betimlemeler yapmak -işin psikolojik yükünü (yani kendini anlatmanın verdiği ağırlığı) bir kenarda bırakırsak- teknik olarak daha zordur. Oysaki kendimizi, ailemizi, arkadaşlarımızı, çocuklarımızı, kısacası yaşadıklarımızı anlatmak, işin içine bir miktar kurgusal öğe katılsa bile, çok daha kolaydır. Belki de bu yüzden otobiyografik romanlar kaleme alan yazarların çok daha seri şekilde yazdıkları, metinlerini nispeten kısa sürede tamamladıkları görülüyor. Bu durum da kendini anlatmaya bu denli odaklanan yazarların kurmaca dünyalar oluşturma kapasitesinin ne olduğu sorusunu gündeme getiriyor. Acaba bazıları gerçekten de hayali evrenler yaratmakta zorlandıkları için mi kendi hayatlarını yeniden üretmeyi tercih ediyor? Bu soruya kesin bir cevap vermek oldukça güç. Üstelik genelleme yapılamayacak kadar da yoğun bir üretim çağındayız.

Bütün bu spekülatif yaklaşımıma rağmen her otobiyografik metni, hele de mesele “otobiyografik kurmaca/roman” gibi nispeten daha yakın tarihlerde popülerleşmeye başlamış bir türse aynı noktadan değerlendirmenin mümkün olmadığının farkındayım. Linda Anderson otobiyografi hakkında şöyle yazar: “Kabiliyet, yazarlığın anahtarı gibi görünmektedir ve bu aynı zamanda ‘ciddi’ otobiyografinin yani sürekli kendi üzerine düşünme yeteneğine sahip az sayıda kişi tarafından yazılan otobiyografinin, popüler muadilinden ayırt edilmesinin yoludur. Örneğin pop yıldızları tarafından yazılan popüler, “ticari” otobiyografilerin “dürüstlükten” yoksun olduğu, benliği metalaştırarak küçük düşürdüğü bugün de görülmektedir.” Anderson’a katılmamak mümkün değil. Belki benim de bu soruları sormama sebep olan, futbolculardan internet ünlülerine, siyasi figürlerden iş insanlarına kadar gündelik hayatın farklı kesimlerinden pek çok insanın, otobiyografisini kaleme alarak “yazar” titrini de taşımaya başlaması.

Her ne kadar işin kurgusal boyutunun zorluğu ve/ya kolaylığına atıf yapmış olsam da kadim anlamıyla “yazarlık” titrini taşıyanların kaleme aldıkları metinlerle pop ikonu haline dönüşmüş kimselerin yazdıklarını tabii ki aynı kefeye koymamalı. En başta bugün kullanılan anlamıyla türler arasında bir ayrım yapmak gerekli. Otobiyografi ile otobiyografik roman/kurmaca arasında bir fark olduğu aşikâr. Dolayısıyla mesele yalnızca kimin “kendi hayatını” yazdığı değil bu hayatın nasıl bir dile, nasıl bir edebî kurguya dönüştüğüyle de ilgili.

*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.