Bugün taciz ve linç kültürü neden kadınların sessizliğini derinleştiriyor?

Şehir yaşantısının değil asıl ücra köylerin meselesi taciz, sessizliği sağlayan sebepler tacizciyi haklı çıkarabileceği için de. Ne çok çocuk ve kadın taciz ve tecavüz yüzünden alnında bir lekeyle yaşamaya çalışırken onur kırıcı bir kalıba sıkışmıştır taşra ıssızlığında, kim bilir? Büyük insanlık utancının ilk sorumlusu olarak işaretlenen kadın tarafıdır hep, kaç yaşında olursa olsun; “kuyruk sallamasa” bu olanların yaşanmayacağı öne sürülür. Ailesi de damgalı muamelesini sineye çekerse, çok geçmez, akbaba tellallar belirir bahtsız kızın yanında. Yeşilçam sinemasında pek çok kez işlendi bu konu. Eskinin “mutlu ve asude” geçmiş zaman tasvirleriyle görünmez kılınan linçler ve akabinde kadınların bir damgayla yaşamaya mahkûmiyetine özgü yaralar büsbütün yok olmuş değil.

Tacizi de aşan bir insanlık suçu çocukluğumu geçirdiğim kasabada yaşanmıştı. O olayda memur anne-baba, henüz okula bile gitmeyen kız çocuğunu alıp uzaklara gittiler. Failin adı asla dillere düşmedi. Geride kalanlar sessizlikleriyle aileyi korumayı düşündüler muhtemelen. Peki diğer çocukları koruyabildiler mi tecavüz suçlusundan? Bunu asla bilemeyeceğiz. Ne tuhaf, tecavüz kurbanı, suçlu gibi ailesiyle doğup büyüdüğü yeri terk etmeye mecbur kalıyor.

Kadınların kamusal haklar mücadelesi her kadın için henüz özgürleşmeyi ahlaki ölçülere dayalı ve emek gerektiren bir birikimle deneyimleme anlamına gelmiyor. Bu özgürleşmenin zahiri kazanımlarında gezintiler, mevcut kapitalizmle iç içe geçmiş erkek iktidarından faydalanmaktan geri durmayacak şekilde sürdürülüyor. Hangi düzeyde olursa olsun ilişkilerin yozlaşmasını getirir bu tür faydacı taktikler, er veya geç. Her tür istismar, tahkirle buluştuğunda şiddete kapı aralar. Bunu kamusal söz şiddeti takip eder. Çamur atılıp da izi kalana dair gözetilmesi gereken hukukun yeri olamıyor sosyal medya, kurban kadın ya da erkek olsun. Böylesi vakalarda gerçeklik yepyeni bir içerikle yayılabilir herkesin kendini savcı veya hâkim konumunda gördüğü sosyal medya ortamında, teknoloji buna kadir. Açık ki linç dalgasında kıstas ihtiyat ve temkin değil hınç ve intikam arzusu oluyor.

Beri yandan, somut hayattaysa şehrin mekânları adım başı kamera yerleştirilse dahi kadınların güven içinde bir kamusal hayata dâhil olmalarını sağlayacak şartları haiz değil. Özel alanlar da şiddet türleri karşısında korunaklı olmaktan uzak, çoğu zaman. Genç kadınların kamusal sorumluluklar alanındaki dinamizmi, çift ilişkilerindeki beklentilerini de belirliyor. Akranları olan erkeklerse annelerinin kuşağında görmedikleri bu dinamizme özgü beklentileri nasıl karşılayacaklarına dair bir bilgi ve muaşerete sahip değiller. Bu da ilişkilerde zaman içinde bir güven kaybı oluştururken erkek öznede kırılganlaşmayı da beraberinde getiriyor. Böyleyken, işin içine erkeklik ve kadınlık üzerine ezberler girdiğinde, ân geliyor şiddete baş vurmaya götürüyor bir anlaşma yolu bulamayışın aczi. Aynı psikolojinin taciz ve tecavüz olaylarına eğilimde de etkili olduğu söylenebilir.

Kamusal bir muaşeretten yoksunluğumuz, kişisel mesafelerin gözetilmesi, bakışların sakınılması, sosyal medya kullanımındaki savrukluk ve hadsizlikler… Taciz ve şiddet olaylarının en yoğun yaşandığı şehir olarak İstanbul, varlıklıların türdeşleriyle sitelere kapandıkları, duvarların gerisinde kalanların çeşitli zorluklara yaşam kavgası verdikleri türlü yaşama birimlerinin iç içe geçtiği bir metropole dönüştü. Şehre özgü kaynaşma, bir ortak yaşam tecrübesi ister. Hızla çehre değiştirmeye devam ediyor İstanbul, kentsel dönüşümle veya yeni eklenen sitelerle; böylelikle de nüfus sürekli yeniden dağılıyor. İyi tanımayı zorlaştırdığı ölçüde tezlikle kaybolmayı da kolaylaştıran bir dağılma bu. Böylelikle kökleşen kuşku, korku, cehalet ve kışkırtılan arzular, ailesi tarafından korunamayan gençleri çeteleşmeye sevk ediyor.

Dijital teknolojinin kullanımının yaygınlaşmasından önce İstanbul terbiyesi bütün Türkiye için bir örnek teşkil ederdi. Bir erkek veya onun adına hareket eden bir akrabası, beğenilen kızı bir süre takip ettikten sonra, eline telefon numaralı bir not sıkıştırırdı. Bu not bazen genç kıza kıvanç duyurur ve hayra vesile olabilirdi. Artık sosyal medya vasıtasıyla beğenilerin ifadesi kolaylaştı ama bu kolaylık mesafe kaybına özgü boğucu bir duyguya, bir bezginliğe de yol açıyor. Beğendirme/beğenme yönündeki eğilimler de gelgeç, süreksiz. Güçlü bir marka damgasının şemsiyesi altında iç çamaşırından farksız tasarlanan türde giysiler, aile ocağının ve şehirleşme süreçlerinin terbiyesinden geçmemiş bakışları şaşırtıyor. Şaşkınlık hegemon erkeklik yargılarıyla buluştuğundaysa karşıdaki kadının “zarf atan, ucuz, yollu” olduğuna dair klişe bir kanaat hasıl oluyor.

Kadınların Avrupa salonlarında, bedenlerini cendere altına alan erkeklerin beğenisine yönelik korseli telekli giysilerle arzıendamı, XVII. yüzyılın öncü feministlerince eleştiri konusu olmuştur. O giysiler hiç açık değilse de kadınların dişil yanlarını kapalı giyimle de vurgulamayı başarırken çevikliği ve rahatlığı engellerdi, üstelik pahalıya mal oluşlarıyla da emek verilmemiş bir kazanca özgü hevesleri çoğaltırdı, bütün bir hayat tarzı unsurlarıyla birlikte. Günümüz metropol yaşantısında da kadınların dekolte giyimleri her şeyden önce kendilerinin rahat etmesini engelliyor. Çocuk yaşta kızları kış soğuklarında göbeği açık bluzlarla dolaşmaya sevk edenin modadan geri kalmama isteği olduğu kadar bir şeylere kafa tutma arayışı olduğu da muhakkak. Gelgelelim direnişin ve böylelikle bir aidiyet sahibi olmanın daha kayda değer, toplumun ve direnişçi için geliştirici ve kalıcı yolları vardır. Apolitikliğe zorlanan benliklerin böylesi bir meydan okuma tarzı, ileride torunlara kim bilir nasıl anlatılacak…

Mahremiyetin kamusal alana saçılmasının getirdiği ölçü şaşkınlığı sadece kadın giyimlerini etkilemedi. Küreselleşme kültürüne kapınızı ardına kadar açtığınızda, değer yargılarını faize yatırmış tüccarlar da bacadan doluşacaktır. Dekolte giyim bir gençlik kafa tutması da olabilir, zevk meselesi de, ancak bunların yanı sıra yoksullaşmanın da bir faktör olduğunu öne sürüyorum: “Tüketim, Güvenlik, Yenilik”, küreselleşmenin üç şiarı; albenili sunumların ve saçıp savurmaların süreğinde gelip çatacak yoksullaşma bedelini koyuyor ortaya.

Yapıcı bir aile desteğinden mahrum genç kızlarımız, dizilerdeki gece gündüz ışıltılı mekânlarda dolaşan, giysilerinde ve yüzlerinde tek bir kırışık olmayan kadınları model alıyor. Eğitimli de olsa bir işte tutunup tutunamayacağı konusunda güvensiz birçok genç adamsa bir çırpıda köşeyi dönme örneklerine çeviriyor yüzünü. Genç kızların açık saçık giyinme eğilimiyle toplumda artan lüks merakı arasında bir bağlılaşım olduğu aşikâr. Sosyete kadınının farklı avantajlarına erişilemeyen yerde dekoltede “seçilme”yi sağlayacak bir anlam aranıyor. Beri taraftan “Dikkatimizi çekmek için öyle giyiniyorlar.” şeklindeki basmakalıp yargı kimi erkeklerin gururunu okşuyor. Haddizatında erkeklerin kolayca köşe dönme hırsıyla buluşuyor lüks ve konfor hevesi.

Çocuklarımız okullarda menşei belirsiz hamurla, abur cuburla besleniyor ağırlıklı olarak, bunu oluşturan saikler ahlaki yaklaşımları da zorluyor. Siyasetçiler namuslu, kültür adamları cesur, iş adamları ve esnaf dürüst olduğu takdirde, toplum da daha ahlaklı olacaktır.

Muaşeret her alanda mesafe ölçülerine sahipliği getirir. Israrlı takip, bakışlarını ayırmama, ilgilenmediğini belirtmediği hâlde üsteleme… Hınç bütün bir toplumu kuşattığında cinsellik de bundan alıyor payını. Hayal kırıklıkları yüzünden kendini bir enkaz gibi hisseden erkek, sokakta yalnız gördüğü kadınlara yöneltiyor içinde büyüyen öfkeyi. Böylesi bir öfke de sadece dekolteli giyinmiş kadınları hedef almıyor.

Bu konudaki sorgulama her zaman “bakmasın o da” şeklinde cevaplanır. Ali Şeriati, Hüseyniye İrşad’ta konferans vermeye başladığında, onu dinlemeye mini etekli kadınlar da gelmeye başlamış. Mini eteğin moda olduğu 70’lerin ortaları… Kuruma gelen kimi erkekler bu kadınlardan rahatsızlıklarını ifade ettiğinde, Şeriati, “Onlar mini etek giyiyorsa siz de bakmayın.” dermiş, haklı olarak. Ne de olsa erdemlilik iddiası öncelikle talep edene sorumluluk yükler, ahlakilik de öyle.

Lakin sıklıkla Katoliklerin cinsellik tabularını üreten bir etki oluşturuyor taciz iddialarına delil sunulan konuşma ve yazışmalar. Her ifade tacize yorulabilir, flörte kapı açan yazışma veya konuşmalar bir linç için kurgulanacak şekilde tasarlanabilir, tıklanmalar ve favlar uğruna kırpıntılarla çarpıtılabilir gerçeklik. Ne de olsa her olay tarafları ve meydana geliş şekliyle biricik. Yanlış anlama eğilimi ve bununla gelen linç geçmiş yüzyıllarda olduğundan farklı bir şekilde kadın gruplarından erkeklere yöneliyor böylelikle.

Doğru, kadınlar bu konuda geçmişin ağır linçlerinin meydana getirdiği kolektif acı ve utanç mirasının etkisiyle bir hayli yaralı. İffetin sadece kadın üzerinden konuşulması, cinsel suçun erkek için sadece el kiri diye gösterilmesi, yanlış anlama kurbanı eğitimsiz ve mesleksiz genç kızlara bir de adları çıkınca kötü kadın güruhuna dâhil olmaktan başka bir yol gösterilemeyişi… Küçük bir umudu takiben klavyeye vuran, karşılıklı yazışmanın akışından koparılmış cümleler linç dalgasında delil teşkil edecekse, genç erkekler nasıl cesaret edebilir hislerini ifade yolları aramaya… Nietzsche işte bu Katolikçe cinsel yargılar yüzünden de Hristiyanlığın kötücüllüğünden ve bu kötücüllüğü talep ettiği varsayılan Tanrı’nın ölümünden söz etmiş, bunun yanında İslami yaklaşımların çok daha insani olduğunu yazmıştı. Hoş yüzyıllar akarken Müslüman toplumlar da linç dâhil Kur’an’da mevcut olmayan birçok ağır yaptırımlar öne sürmüşlerdir cinsel konularda, özellikle de kadınlara…

Orası öyle, bir erkeğin her yerde, kuytularda, evlerde veya toplu taşımada tacize yeltenmesi temelde -çoğu örnekte yetiştikleri aile mensupları hariç- kadınları saygıya değer, muhatap alabileceği bir insan olarak görmekten uzak bir terbiyeyle yakından ilgili. Aile yuvasında sevgiyle büyümüş, kendi eşine, kız kardeşine gerçek bir saygı ve sevgiyle bağlı herhangi bir erkek taciz vakasının suçlusu olmaz. Konu İslam ise zaten, bakışları korumakla mükelleftir erkekler edepli bir giyimin yanı sıra, kadınlar da başörtülerini yakalarına indirmede sembolleşen bir örtülü giyimle. Mahremiyet ölçülerine dikkatle sadece kendini değil karşı cinsi de sakınmış olmaktadır kadın veya erkek.

Belki de asıl mesele sivil toplum daralırken güruhların çoğalmasındadır. Şûra ve istişarenin, sohbet ve tanımanın yetersiz kaldığı, dahası hukuka güvenin sarsıldığı ortamlarda sökün eder güruh dayanışması. Suçlu aidiyet adına korunur. Balkondan atılmaya maruz kalmamanın bilinci hem aile ortamında verilmeli hem okullarda.

Taciz ve benzeri suçların hesabı sorulmalı elbette ama önce dar ve ehil bir grup içinde gerçekleşmeli bu sorgulama. Aksi hâlde geçmişin cadı avları tersine döner ve yaşanmış acılardan hiç ders alınmamış gibi linç dalgasıyla birlikte bir erkeğin, belki haysiyetli bir adamın adı bir kadın tarafından çıkarılmış olur. Ben uğradım o da uğrasın, ben yaşadım o da yaşasın, böyle olmaz; rövanşta adalet yoktur.

Zina konusunda 4 tanık şartına benzer bir dayanak, taciz için de geçerli olmalı. Büyük eksikliğimiz kadınlı erkekli akil kişiliklerin katıldığı mahalli heyetlerden yoksunluk. İçlerinde psikolog ve sosyologların, fıkıhçıların, hadisçilerin, hukukçuların bulunduğu bir heyet/şûra ortamında olay; dinleme, söyleşme ve değerlendirmenin ardından helalleşme şartları oluşmadığı takdirde mahkemelere yönlendirilmeli. Doğru bir şehirleşme ve medenilik bunu gerektirir. Benzeri bir heyetin tesisi aşırı yığılmadan işleyemez hâle gelen mahkemeleri rahatlattığı gibi sivil toplumu da güçlendirecektir.