Çocukluk travmalarımız beynimizi, bedenimizi ve hatta genlerimizi nasıl etkiliyor?* Macia Buaddes Rotger

Bu çocuklar üzerinde yapılan araştırmalar, birçoğunun beyin hacimlerinin daha küçük olduğunu ve bunun da zayıf bilişsel performanslarını kısmen açıkladığını ortaya koymuştur. Bu atrofi , yetimhaneler gibi kurumlarda daha uzun süre kalan çocuklarda daha şiddetli olduğu gözlenmiştir.

Çocukluk, nörogelişim için en hassas dönemdir, ancak ne yazık ki istismar veya ihmalden savaş ve şiddete maruz kalmaya kadar birçok şekilde bozulabilir.

Konuyla ilgili en büyük ve en yeni çalışma, üç veya daha fazla travmatik olaya maruz kalan çocukların hipokampüs boyutlarında, hiç travma yaşamamış olanlara kıyasla %17’lik bir azalma olduğunu bildirmiştir.

Bir stres sorunu

Çocuklukta yaşanan olumsuzlukların nörobiyolojik etkilerini anlamak, uzun vadeli psikolojik etkilerini anlamamıza ve tedavi etmemize yardımcı olabilir. Kanıtlar, bunların özellikle hipotalamik-hipofiz-adrenal eksen olarak bilinen ana stres düzenleme sistemini etkilediğini göstermektedir. Bu sistemin aktivitesi, kortizol gibi glukokortikoidler olarak bilinen hormonlar aracılığıyla ölçülebilir.

Normal miktarlarda kortizol, tehditler veya zorluklarla başa çıkmak için vücudu harekete geçirmeye yardımcı olur. Ancak, aşırı miktarda zararlı olabilir- savaşa maruz kalan çocukların tükürüklerinde hem kortizol hem de immünoglobulin-A seviyeleri yükselir, bu da yüksek bağışıklık sistemi aktivitesini gösterir.

Beyindeki değişiklikler

Sıkıntıların beyindeki izleri daha lokalize de olabilir. Stresin etkilerine en duyarlı bölgelerden biri, diğer işlevlerinin yanı sıra anıların oluşmasında ve uzamsal yönelimde çok önemli bir yapı olan hipokampüstür .

Bu hassasiyet, savaşa maruz kalan ailelerde yüksek seviyelerde bulunan “stres hormonları” olan glukokortikoid reseptörlerinin yüksek konsantrasyonundan kaynaklanmaktadır.

Konuyla ilgili en büyük ve en yeni çalışma, üç veya daha fazla travmatik olaya maruz kalan çocukların hipokampüs boyutlarında, hiç travma yaşamamış olanlara kıyasla %17’lik bir azalma olduğunu bildirmiştir.

Hollanda’da 1944 yılında yaşanan trajik kıtlık üzerine yapılan bir çalışmada, anneleri hamileliğin erken dönemlerinde açlık çekmiş olan kişilerin metabolizmayla ilgili genlerin ifadesinde değişiklikler olduğu görülmüştür.

İki tür travma

Sıkıntıların yalnızca şiddeti değil türü bakımından da farklılık gösterdiğine dikkat etmek önemlidir. İstismar veya kötü muamele suç yoluyla travmaya yol açarken ihmal ya da yoksunluk ihmal yoluyla travmaya yol açar.

2019 yılında yapılan sistematik bir araştırma incelemesi, fiziksel veya cinsel istismar veyatoplumsal cinsiyete dayalı şiddete maruz kalma gibi suçun yarattığı sıkıntıların, amigdala ve insular korteks de dahil olmak üzere limbik ve paralimbik yapıları etkilediğini ortaya koymuştur.

Bu bölgeler beynin “alarm sisteminin” bir parçasıdır ve istismar bu bölgelerin sürekli olarak aşırı aktif olmasına neden olur. Bu da travma sonrası stres bozukluğunda görüldüğü gibi zararsız uyaranlara karşı aşırı tepkilere neden olur.

Buna karşın ihmal, planlama ve muhakeme gibi daha karmaşık süreçlerden sorumlu olan beynin prefrontal bölgelerini etkileme eğilimindedir. Bu durum, bakım yokluğunun beyin atrofisi ve bilişsel eksikliklerle sonuçlandığı Romanya’da devlet tarafından desteklenen çocuklarla yapılan yukarıda bahsedilen çalışmada açıkça gözlemlenmiştir.

Farklı sıkıntı türleri de gelişimi zıt şekillerde etkileyebilir: 2018 yılında yapılan bir çalışma, ihmalin olgunlaşmayı yavaşlattığını, kötü muamelenin ise hızlandırdığını ortaya koymuştur.

Çocuklukta yaşanan sıkıntıların genetik ayak izi

Bu yüzyılın en çarpıcı bulgularından biri, koşulların ve çevrenin genetik mekanizmaları değiştirebildiğidir. Bu, epigenetik adı verilen ve belirli genlerin kişinin çevresine bağlı olarak az ya da çok ifade edildiği bir süreç aracılığıyla gerçekleşmektedir.

Örneğin, istismara uğramış çocukların beklenen gen ifadesinin tersini gösterdiği bulunmuştur (normalde düşük aktiviteye sahip genlerin yüksek ifadesi veya tam tersi).

Çocuklukta kötü muamele aynı zamanda “genetik yaşlanmaya” da neden olur: Kişinin yaşına göre normalden daha ileri bir genetik ifade modeli. Bu yaşlanma aynı zamanda daha yüksek depresif semptom riskiyle de ilişkilidir.

Bir başka şaşırtıcı bulgu da bazı epigenetik değişikliklerin embriyonik gelişim sırasında meydana gelebilmesidir. Hollanda’da 1944 yılında yaşanan trajik kıtlık üzerine yapılan bir çalışmada, anneleri hamileliğin erken dönemlerinde açlık çekmiş olan kişilerin metabolizmayla ilgili genlerin ifadesinde değişiklikler olduğu görülmüştür.

Bu durum, daha şanslı olan ve anne karnındayken açlık çekmeyen kardeşlerine kıyasla vücut kitle endekslerinin ve kan trigliseritlerinin daha yüksek olmasını kısmen açıklamaktadır.

Dayanıklılığın nörobiyolojisi

Yenilgiyi kabul eden olmamak önemlidir: beyin son derece şekillendirilebilirdir ve birçok birey erken dönemdeki sıkıntıların üstesinden gelebilir. Psikolojide bu süreç dayanıklılık olarak adlandırılır.

Evlat edinilen Romanyalı çocuklardan oluşan topluluğun birinde, IQ eksikliklerinin koruyucu bakımı takip eden yıllar boyunca normatif seviyelere yaklaşana kadar azaldığı görülmüştür. Buna ek olarak, bu kurumlarda altı aydan daha kısa süre kalanların, başlangıçtan itibaren, incelenen tüm değişkenler için normatif değerlere sahip oldukları görülmüştür.

Dayanıklılıkla ilgili araştırmalar, şiddetli ve kronik stresin etkisini hafifleten nörobiyolojik ve psikososyal faktörleri ortaya çıkarmaya yeni başlıyor. Hatta bazı kişilerde bu, travma sonrası büyüme olarak bilinen durumu mümkün kılabilir.