Gastronomi müzeleri tarih, tat ve kültürü bir araya getiriyor

Müzenin bizim tahayyülümüzdeki hâli camekanlar ardında sergilenen tarih öncesi eserler, asla dokunulmaması gereken objeler ve benzerleriyken bir yiyecek için müze açılmasını ilginç bulmuştum. Burası interaktif bir müzeydi. Önce kısa bir video sunumu izleyip ardından bizler için hazırlanmış mutfağa geçerek kendimize obwarzanek hazırlamıştık. Video sunumu izlerken nasıl hayretler içinde kaldığımı hatırlayınca hâlâ gülüyorum. Çünkü videoda sanki simidin tarihini anlatılıyordu.

Müze görevlisine simit fotoğrafını göstererek hakkında bilgisini olup olmadığını sorduğumda hayal kırıklığına uğramıştım. Görevlinin simide dair en ufak bir bilgisi yoktu. Kafamızdaki müze tanımına uymayan ve simidi bilmeyen bir yer olarak aklımda kaldı burası.

İlk kez şahit olduğum bu müze türü beni heyecanlandırmış, niçin bizim bir simit müzemiz yok diye hayıflanmama neden olmuştu. Belki bir gün olur umuduyla gastronomi zengini ülkemizde açılan onlarca müzeyi de bu vesileyle öğrenmeme sebep olduğu için ayrıca müteşekkir olduğum bir seyahatti.

Günümüzde bir turizm şekli olarak gastronomi öne çıkmaya başlayınca müzeler de bundan nasibini aldı. Mutfak kültürü, seyahat ettiğimiz yeri kapsamlı olarak anlamaya yardımcı olan önemli unsurlardan biri. Ziyaret edenlere interaktif bir deneyim de sunan bu müzeler destinasyonun imajı, bilinilirliği, mutfak kültürünün geçirdiği evreler ve yerel ekonomiye katkısıyla öne çıkıyor. Yeni bir müze sınıflandırmasını beraberinde getiren bu oluşum şöyle de yorumlanabiliyor: “Gastronomi müzelerinin tam olarak müze kavramı çerçevesinde net bir tanımı bulunmamaktadır. Gastronomi müzelerini, ‘bir bölgenin mutfak kültürünü koruyan, mutfak kültürü hakkında bilgi veren ve o bölgenin mutfak kültürünü en iyi şekilde aktaran mekanlar’ olarak tanımlayabiliriz. Burada da ifade edildiği gibi gastronomi müzeleri, bölgenin mutfak kültürünü, öne çıkan gastronomi ürünlerini, hazırlama teknikleri ve pişirme yöntemlerini sergileme ve tanıtma misyonunu üstlenmektedir.”

Tanımlar böyleyken dünyada ve Türkiye’de bu müze türlerini incelediğimizde hayli enteresan içeriklerle karşılaşıyoruz. Bazıları obwarzanek gibi tek bir mamül içinken bazıları “zeytintağı, çikolata, peynir, ekmek” gibi bulunduğu bölgenin mutfak kültürünü yansıtan ürün dizisine yer vermektedir. Bu müzeler sahip oldukları temada bulunan ürünlerin tarihlerini, ürünlerin geçmişten bugüne değişimlerini, bunların üretiminde kullanılan ekipmanları, ürünlerin bulunduğu çevreye etkilerini aktarmaktadır. Birçok müzede bahsedilen ürünlerin tadım ve satışının yapılabileceği bölümler de bulunmaktadır. İnteraktif hâle gelen bazı müzelerdeyse temayla ilgili çeşitli yaratıcı faaliyetler gerçekleştirilmektedir.

Dünya üzerindeki gastronomi müzelerinin tematik analizi yapılmıştır. Araştırmada dünyanın çeşitli ülkelerinde yer alan toplam 250 adet gastronomi müzesini; mutfak kültürü, yerel ürün, meyveler/sebze, çay/kahve, peynir/şarküteri, zeytin/zeytinyağı, ekmek ve unlu mamuller, çikolata/şeker ve diğer müzeler olmak üzere 10 farklı temaya ayırmışlardır. Araştırmanının sonuçları çerçevesinde tema çeşitliliği açısından en fazla gastronomi müzesinin ABD’de yer aldığı ortaya çıkmıştır. Bununla beraber Akdeniz ülkeleri başta olmak üzere zeytinyağı müzelerinin çoğunlukta olduğu, Fransa ve İtalya ülkelerinde çeşitli temalarda müzelerin bulunduğu belirtilmiştir.

Atlas Obscura’nın güncellediği son listeden dünyadaki gastronomi müzelerinin bazılarına kısaca göz atalım.

Bir peynir tutkunu olarak ilgimi çeken Çek Cumhuriyeti’ndeki Museum of Olomuc Cheese. Olomouc peyniri eskiden çiftçilerin fazla gelen sütü lor yapıp bekletmesiyle ortaya çıkan bir peynirmiş. Ya çok sevilen ya da keskin kokusundan ötürü nefret edilen bir peynir. Bu hikâyesiyle kopanistiyi hatırlatmadı değil.

Almanya Aachen’deki Printen Museum. Kökeni XV. yüzyıla dayanan bu kurabiyelerin kokusu müzeye adım atar atmaz insanı büyülü bir yolculuğa çıkarıyor âdeta. Baharatlı, fındıklı, çikolatalı bu kurabiyeleri müzede ister yapıyor, isterseniz satın alabiliyorsunuz.

National Mustard Museum. Hardal üzerine bir müze olacağı kaçımızın aklına gelir ki. Zira kendisiyle aramız pek iyi değil. Ama Amerika’nın Wisconsin eyaletinde böyle bir müze var. Çıkış noktası Barry Levinson’un antika hardal koleksiyonu. Koleksiyon büyüyünce de müze olması kaçınılmaz olmuş.

Shin Yokohama Ramen Museum, Üç katlı bir tarih müzesi, tema parkı ve ramenin her türünü tadabileceğiniz devasa bir alan. Müze 1994 yılında açılmış ve gastronomi müzelerinin ilkleri arasında yerini almış.

Belçika’daki Friet Museum da şaşırtıcı müzelerden bir tanesi. Anavatanı Peru’daki And Dağları olan patatesin müzede yer bulacak kadar kıymetlenmesi bir medeniyet hikâyesi diyebiliriz. Patates, buğday ve pirinçle birlikte dünyanın en çok tüketilen üç besininden biri. Peru’da 1367 çeşit patates yetiştirildiğini biliyoruz. Neredeyse bir açık hava parkı gibi. Belçika’daki müzeyse patatesin tarihinden mutfaktaki kullanım alanlarına kadar interaktif bir şekilde her hâlini sergiliyor.

Bir de yeni müze haberi. Bu sayıya denk gelmesini ancak tevafukla açıklayabilirim. Zanzibar’da uzun yıllar gönüllüsü olduğum STK baharat cenneti olan bu adaya yakışır bir müze açtı. Spice Route Zanzibar adındaki bu müze Tanzanya’nın ilk interaktif ve tüm duyulara hizmet eden müzesi olup Zanzibar’ın kalbinde, dar sokakları olan tarihi şehir Stonetown’da yer alıyor. Ziyaretçilere ticaretten şifaya, kölelikten hikâye anlatıcılığına kadar baharatların tarihini görme, koklama, tatma, duyma ve dokunma yoluyla anlatan benzersiz bir deneyim sunuyor.

Elbette Türkiye de gastronomi müzeleri konusunda dünyadaki benzerlerinden geri kalmayacak örneklere sahip.

Emine Göğüş Mutfak Müzesi, Türkiye içerisinde kurulmuş olan ilk mutfak müzesi olarak da biliniyor. Müzede Gaziantep mutfağını yansıtan malzemelerin, yöresel ürünlerin ve pişirme yöntemlerine dek mutfak kültürünü yansıtan temalar işleniyor. Tüm bunların yanı sıra bayram ve özel günlerin yemeklerinden olan yuvalamanın yapılması, tandırların önünde geçen kış geceleri ve kahve kültürü mankenler aracılığıyla sergileniyor. Müzede ayrıca Gaziantep şehrine ait baharat ve bakır ürünlerinin satıldığı hediyelik bölümü de yer alıyor.

Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi yıkılmak üzere olan tarihi Hacıbanlar Evi’ni restore ederek 2011 yılında hizmete açmıştır. Hacıbanlar Mutfak Müzesi’nde Şanlıurfa mutfağına ait eski araç ve gereçler sergileniyor. Şanlıurfa mutfak kültürünün önemli örneklerinden olan objeler, yöreye özgü giysiler giydirilmiş mankenler yardımı ile canlandırılıyor. Müzede yöresel yemeklerin unutulmaması için ev hanımlarına kurslar veriliyor.

Kars Valiliği, Kars il merkezindeki Süvari Tabyası’nı 2022 yılında restore ederek peynir yapımının canlandırıldığı Kars Peynir Müzesi’ne dönüştürmüştür. Müzede ahır, içi süt dolu tuluklar, yaylalardaki hayatın tasviri ve peynirlerin yapımı ile peynir üretim serüveninin sergilendiği yerler mevcut.

Çanakkale Küçükkuyu’da bulunan Adatepe Zeytinyağı Müzesi 2001 yılında ziyaretçilerini ağırlamaya başlamıştı. Zeytin müzesi olarak kurulan ilk müze olma hüviyetine sahip olan müzede, zeytinyağıyla birlikte zeytin sabununun üretim süreçlerini görselleştiren ve açıklayan aletler bulunuyor.

Ordu Büyükşehir Belediyesi tarafından 2020 yılında kurulan Kahraman Sağra Fındık Müzesi, fındığın dikiminden üretimine, hasat aşamasından işlenme ve nakliyeye kadar tüm yetiştirilme sürecini ziyaretçilerine aktarıyor.

Dünyadan ve Türkiye’den sayılı örnekler verdiğim müzelerin sayısı oldukça fazla. Gastronominin yükselen trend olmasının da bundaki payı oldukça yüksek. Önümüzdeki yıllarda sayılarının giderek artacağını tahmin etmek hiç zor değil. Belki sizin de burnunuz bir kokunun peşinden giderek bir gastronomi müzesinin kapısını çalacak.

*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.