Modern şiirin tarihsel dönüşümleri Paz’ın yeni kitabında nasıl ele alınıyor

Şiiri; “Bir şair ile bir toplumun dilinden, ritimlerinden, inançlarından ve saplantılarından yola çıkılarak biçim verilmiş bir nesnedir.” şeklinde tanımlayan yazar Octavio Paz bu kitapta, “Şiir ileteceklerini nasıl iletir?” sorusuna cevap aradığını belirtmiş. Ketebe Yayınları’nın bastığı ve “Exlibris Serisi” olarak entelektüel düşün hayatının ortasında kendine yer açan serinin, “Norton Konferansları” kapsamındaki bu yeni eseri, “Çamurdan Doğanlar” üst başlığında “Romantizmden Avangarda Modern Şiir” ismini almış.

Belirli bir tarih ve belirli bir toplumun ürünü olan şiir -şairin halisane amacı bu olmasa da- tarih karşıtlığının gereçlerini üretir. Hatta bu gereçlerden ürer gerçeğinin çelişikliği üzerine derin haklılıklar ve derin düşüncelerin satır aralarında, okurunu kaybeden bir diyalektik okuma gibiydi Paz okumak.

Bir olgu ile çeliştiğiniz takdirde onun üzerine değiştirme hakkı, imkânı kazanmak ve bu yolla yenilenmek imkânı üzerine, felsefi bir düşünme biçimi geliştiriyor. Şiir bilmek ya da bunu tarihsel süreçteki doğru yerlerinde inceleyecek edebiyat retoriğine sahip olmak yetmiyor, Paz gibi düşünebilmek için. Paz, şiiri bahane ederken anlamla ilgili, “evrenin ikizi olarak dil” tanımı üzerine diklemesine tahliller yapıyor.

“Bir geleneğin eleştirisi bir geleneğe ait olma bilinciyle başlar…” diyor mesela. Bu ifade karşısında önce hızlıca kapağı kapatılıp ardından üç gün demlenmeli bir kitap, oda sıcaklığında. Bu öyle her kaba, her kafaya sığacak bir şair kafası değildi kesinlikle. Gelenek, aynı gelenek içinde, bir geleneğin içinde olduğunu fark edemeyecek kadar geleneğiyle barışıklar tarafından devam eder. Gelenek o adamın normalidir. Aksi yoktur. Düşünülmez üzerine. Kim ki bir geleneğin içinde olduğunu fark eder ancak o zaman eleştirisini oluşturabilir veya değişimi getirebilir demiş hülasa. Ne sadece şair olarak ne sadece felsefeci olarak ne de sadece toplum bilim içinde varılamayacak çıkarımlarla şunu düşündürüyor Paz: Kim bilir nice şairlere sadece şair dedik geçtik; dillerinin köşeleri içimize battı diye övünürken, kim bilir nicelerinin bilgeliğini kafiyelerin içinde kaybettik?

Eskilerin yenilerle kavgası ve yenilerin eskilere hakir bakışı sonucu, modernin geleneği reddettiği hikâye, tarihin en geleneksel hikayesi olmuş böylece. Paz, şiir üzerinden de olsa bu derdi aktarıyor. Sadece aktarmıyor, derdin dermansızlığının da altını çiziyor. Döngü bu, kabullendiriyor bize! Makbul olup olmadığı üzerine de konuşmuyor üstelik ki bu, onun üzerinde durduğu optimum dehanın sağlamasını yapıyor. “‘Az gelişmiş’: Bu sıfat BM’nin takati kalmamış kısır diline aittir. Kelimenin, antropolojisi veya tarih alanında kesin bir anlamı yoktur; bilimsel değil bürokratik bir terimdir.” gibi cümlelerle ise durduğu “orta”nın zeminini belirliyor. Paz, bu sanal ayrımların tamamına hâkim oluşundan çıkarımla, “insan” müştereğinde, kendisiyle ve şiirle birleşiyor.

“Kendisine Karşı Bir Gelenek”, “Geleceğin Başkaldırısı”, Çamurdan Doğanlar”, “Anoloji ile İroni”, “Çeviri ile Eğretileme”, “Halkanın Kapanması” olarak altı ayrı bölümle şiirin iletkenliğini irdelerken birçok hikayeye de değinmiş Paz. Tarih veya edebiyat hikayesi oluşları tamamen okurun imtiyazında olan bu söylenceler, bazen Blake’nin Hristiyanlık karşıtı esinlenmelerinin, ardından gelen Rimbaud ve Nietzsche’nin şiddetli gelişinin habercisi olduğunu; bazen, siyasi koşullar olmasa Alman romantiklerinin aslında hiç de faşist olmadığına aydınlatıyor bizi. Bazen Baudelaire analojisini dayadığımız modernitenin demode olduğuna ya da yakında, Dante için olduğu gibi, analojinin ontolojiden beslendiği ilkel çağlara gerileyeceğimizi düşündürüyor. Bunları böylece söylemiyor belki ama böylece işliyor alt metinlerden felsefe okuruna. Paz okurken, şiir öğrenmek isteyen, avangarda kadar uzanan koca bir modern şiir tarihini; felsefi bir alt yapıyla okuyan ise dönüşe dönüşe ilerlediğimizi, her modernin demode olduğu gibi her demodenin de geri gelip modern olacağı ve insanın ilkele rücu etme mecburiyeti olduğunu öğreniyor. Hem kıymeti de buradan mülhem derinleşiyor hem sayfanın izin verdiği vuruş sayısı bitse de Paz bitmiyor.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.