Türkiye’de Arabeskten Rap’e uzanan müzik dönüşümü

İbn Haldun’a göre her siyasal yapı güçlü bir asabiyetle yani dayanışma bağıyla doğar. Bu bağ çoğunlukla çevreden gelir; katı ve tavizsizdir ve henüz yerleşik düzen onu yumuşatamamıştır. Yapı güçlendikçe bu bağ merkezle temas eder, kurumsallaşır. Ancak refah arttıkça asabiyet çözülür; düzen ayakta kalsa bile içindeki kurucu enerji tükenmeye başlar. Çöküş çoğu zaman dışarıdan değil içerideki yorgunluktan gelir. Ardından yeni bir asabiyet doğar ve döngü yeniden başlar. Arabesk müziğinin Türkiye’deki serüveni de bu döngünün estetik karşılığına benzer.

1990 sonrasında arabesk çözülme ve geri çekilme sürecine girer. Bu aşama, pop müziğin zirveye çıktığı bir döneme denk gelir. Arabesk ilk kez başka müzik tarzlarına benzeşmeye başlar.

Arabesk 1930’lardan 1970’lere uzanan uzun bir birikim döneminde oluşmuştur. Bu evrede Osmanlı havzasından devralınan makam müziği estetiği, Türkiye ile Mısır arasındaki yoğun müzikal etkileşimle yeniden üretilir. Henüz adı konmamış ama tınısı dolaşımda olan bu dönem, arabeskin oluşum safhasıdır. Bu noktada makamsal yapı, uzayan melodik cümleler, titreşimli vokal ve duygunun zamana yayılarak aktarılmasını içeren Doğulu tını arabeskin estetik karakterini oluşturur. Tanburi Cemil Bey’in taksim anlayışının modern Mısır vokal melodilerine sızması, bu estetik hattın Muhammed Abdülvahab üzerinden arabeske taşınması tesadüf değildir.

Öte yandan arabesk, şehirli olamamanın veya çevreden merkeze ulaşamamanın sancısını taşır. Bu sancı yalnızca ekonomik ya da mekânsal bir dışlanmaya olduğu kadar tanınmama ve aidiyet kuramama hâline işaret eder. Bu nedenle kullanılan dil kederli ve kadercidir; acı burada ontolojiktir, yani bireyin varoluşuna sinmiştir. Bu ontolojik kırılma arabesk sözlerde kadere ve Tanrı’ya yönelen bir isyan olarak görünür. Ancak bu isyan mutlak bir kopuş anlamına gelmez; tersine, günahının ve sınırlarının farkında olan bireylerin içsel çatışmasını yansıtır. Bu yönüyle arabesk, kutsalla bağını tamamen koparmamış fakat onunla gerilimli bir ilişki kuran günahkâr dindarlığı biçimini taşır.

Muhammed Abdülvahab

1979-1990 arası arabeskin açık yükseliş dönemidir. Kaset teknolojisi sinema ve güçlü figürler aracılığıyla arabesk bu yıllarda kitleselleşir, çeperden merkeze yerleşir. Türk halk müziği kökenli İbrahim Tatlıses gibi figürler, arabesk müzik tarzını yorumlayarak arabeski geniş kitlelerle buluşturur ve bu merkezileşme sürecinde belirleyici rol oynar.

1990 sonrasındaysa arabesk çözülme ve geri çekilme sürecine girer. Bu aşama, pop müziğin zirveye çıktığı bir döneme denk gelir. Arabesk ilk kez başka müzik tarzlarına benzeşmeye başlar ve Müslüm Gürses’in 1999 sonrası dönüşümüne paralel biçimde temsil gücü zayıflar. Yapı ayakta kalır ancak kurucu enerji dağılmıştır.

Cartel

İbn Haldun’un döngüsünde tam bu noktada yeni bir aşama başlar: Her çözülme, yeni bir asabiyet üretir. Rap müziğin Türkiye’deki serüveni bu yeni asabiyetin tarihidir. Rap’in gelişimi Almanya-Türkiye hattında şekillenir. Türk rap müziğinin oluşum süreci 1986’da Berlin’in Kreuzberg mahallesinde başlar; bu dönemde kurulan Islamic Force, Türk göçmenlerin şehirle kurduğu erken dönem şehirlilik deneyimini yansıtır. Rap, Avrupa şehirlerinde yaşayan Türk gençleri için bir kimlik ve ifade dili hâline gelir.

Rap’in Türkiye’de görünürlük kazanmasındaysa Cartel belirleyici bir eşiktir. Cartel, rap’i diaspora bağlamından çıkararak Türkiye kamuoyunun gündemine sokar ve Türkçe rap’in mümkün ve güçlü bir ifade biçimi olduğunu gösterir. 2000’lerde Ceza, rap’i Türkçe’nin ritmik ve teknik imkânlarıyla buluştur. Ancak bu dönem hâlâ bir dolaşım ve hazırlık evresidir; rap yaygındır ama merkezî değildir. Bu noktada rap’in taşıdığı estetik karakter de belirginleşir. Rap, özü itibariyle Batılı bir tınıyı taşır. Ritmik yapı öndedir, tempo yüksektir. Duygu zamana yayılmaz; sıkıştırılır, kesilir ve doğrudan dile getirilir. Bu Batılı estetik, modern şehir hayatının hızına ve çatışmalı deneyimine daha uygundur.

Ceza

Arabeskin geçmişte yaşadığı merkezîleşme süreci, bugün rap üzerinden farklı bir biçimde tekrar eder. Ancak iki tür arasındaki temel fark, eşik duygusunda ortaya çıkar. Arabesk, şehrin kapısında bekleyen bir estetikken rap kapıdan içeri girmiştir. Arabesk şehirleşememenin sancısını taşırken rap şehirli olmanın sancısını dile getirir.

Öte yandan, arabeskin Tanrı’ya isyan eden ancak günah duygusunu koruyan özü rap’te yerini kutsalla bağı büyük ölçüde kopmuş, talepkâr, dünyevi ve seküler bir dile bırakır. Bu yeni dilde şehir hayatı ve sokak deneyimi merkezdedir; yer, mekân ve kimlik gündelik mücadelenin doğrudan sahnesi hâline gelir. Rap sözleri bireyin zihin hâlini, psikolojik durumunu ve duygusal dalgalanmalarını açıkça görünür kılar; öfke, kaygı ve kırılganlık saklanmaz. Para, statü ve başarı söyleminin yanı sıra depresyon ve melankoli gibi duygular da ön plana çıkar.

İslamic Force

Benzer şekilde 1980’lerde arabeskin gündelik hayatın her alanına sızarak baskın bir estetik dile dönüşmesi gibi 2010’ların sonuna gelindiğinde müzikal alanın geneline rap dili hâkim olur. Ezhel, İbrahim Tatlıses’in arabeskte üstlendiği işleve benzer bir rol üstlenerek rap’in merkezî dolaşıma girmesinde belirleyici bir rol oynar. Artık rap belli bir dinleyici grubunun olduğu kadar ana akım kültürün de temel ifade biçimlerinden biri hâline gelir.

Rap’in 2017 sonrasında kitlesel bir ifade rejimine dönüşmesinde estetik tercihlerin yanı sıra müziğin dolaşım biçiminde yaşanan köklü teknolojik dönüşümle yakından ilişkilidir. Kaset teknolojisi arabesk için ne anlama geliyorsa, Spotify ve benzeri dijital platformların rap için üstlendiği işlev de benzerdir. Bu dijital platformlar tekil parçayı, tekrar edilebilirliği ve hızlı dolaşımı öne çıkarmıştır ve bu sebeple kısa süreli, ritim merkezli ve seri üretime açık yapısıyla rap müziği diğer türlere kıyasla daha avantajlı bir konuma yerleştirmiştir. Bu nedenle rap’in merkezîleşmesi, yalnızca içerik düzeyinde bir dönüşüm değil aynı zamanda dijital dolaşım koşullarına yüksek uyum göstermesiyle ilişkilidir.

Pandemi sonrası dönemde bu eğilim daha da görünür hâle gelir çünkü dijital platformların kullanımının artması, üretim ve dolaşım hızını yükseltir; rap bu yeni koşullara en hızlı uyum sağlayan tür olarak öne çıkar. Bu süreçte rap bir tür olmaktan çıkarak, farklı müzik tarzlarını kendine eklemleyen baskın bir ifade rejimine dönüşür. Başta arabesk olmak üzere pop ve diğer müzikal formlar rap estetiğiyle yeniden tedavüle girer; ritim söylem ve ifade biçimi büyük ölçüde rap’in belirlediği bir çerçeveye yerleşir.

Sonuçta bu süreç, Türk toplumunun müzikal zevklerinin yanında toplumsal yapısının da dönüşümünü görünür kılar. Arabeskten rap’e uzanan müzikal dönüşüm Batılılaşma, sekülerleşme ve şehirleşmenin arttığını ve buna eşlik eden estetik dilin de değiştiğini gösterir. Ancak unutulmamalıdır ki İbn Haldun’un döngüsel dönüşüm modeline göre mevcut estetik rejimin ve dilin de zamanla çözülerek yerini yeni bir ifade biçimine bırakması muhtemeldir.

*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.